Azərbaycan uğrunda mübarizə
Cəlairilər dövləti, Toxtamış xanın və Əmir Teymurun yürüşləri, Əlincə qalasının 14 illik müqaviməti və Teymuri ağalığına son qoyulması.
XIV əsrin ortalarında Azərbaycanda Cəlairilər sülaləsi hakimiyyətə gəldi: sülalənin banisi Şeyx Həsən (Böyük) 1340-cı ildə Bağdadda hakimiyyəti ələ keçirmiş, hökmdar Şeyx Üveys Cəlairi isə 1359-cu ildə Azərbaycanın Kürdən cənubdakı torpaqlarını, sonra Şirvanı tabe edərək paytaxtı Təbrizdə qərarlaşdırmışdı. Bu dövrdə mərkəzi idarə sistemi möhkəmləndi, Təbrizdə Dövlətxana adlı saray inşa edildi. Cəlairilərin ağalığı fasilələrlə 1410-cu ilə qədər davam etsə də, XIV əsrin 80-ci illərindən Azərbaycan yadelli hücumlarının meydanına çevrildi: 1385-ci ildə Toxtamış xan, 1386-cı ildən isə Əmir Teymur yürüşlərinə başladı. Teymurun qoşunu Cəlairilərin ərazilərini işğal etsə də, Naxçıvandakı Əlincə qalası 14 il müqavimət göstərdi və yalnız daxili çəkişmə nəticəsində 1400-cü ildə təslim oldu. Teymurun oğlu Miranşahın yerli əhaliyə qarşı qəddar siyasəti Teymurilərə qarşı ümumxalq nifrətini daha da artırdı. Teymurun ölümündən dərhal sonra, 1405-ci ildə, Şirvanşah I İbrahim Qarabağı və Gəncəni tabe etmək üçün mübarizəyə başladı, daha sonra isə sultan Əhməd Cəlairi öz müttəfiqi Baharlı (Qaraqoyunlu) Qara Yusiflə birlikdə teymuri Miranşaha qarşı vuruşdu.
Məsələn: 1408-ci ildə Sərdrud döyüşündə Qara Yusifin qoşunu Teymuriləri tam məğlubiyyətə uğradaraq Miranşahı öldürdü və Teymuri qüvvələrini Azərbaycandan qovdu.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1340 | Şeyx Həsənin (Böyük) Bağdadda hakimiyyəti ələ keçirməsi |
| 1359 | Şeyx Üveys Cəlairinin Azərbaycanın Kürdən cənubdakı torpaqlarını tabe etməsi, paytaxtın Təbrizdə qərarlaşması (Şirvan daha sonra, tarixsiz tabe edildi) |
| 1385 | Toxtamış xanın 100 minlik orduyla Azərbaycana yürüşü |
| 1386 | Əmir Teymurun Azərbaycana yürüşə başlaması |
| 1395 | Əmir Teymurun Dərbənd və Dəryal keçidlərindən Şimali Qafqaza yürüşü |
| 1399 | Əmir Teymurun yenidən Azərbaycana yürüşü və Şəki hakimliyinə qoşun yeritməsi |
| 1400 | Əlincə qalasının Əmir Teymur tərəfindən tutulması |
| 1405 | Teymurun ölümündən dərhal sonra I İbrahimin Qarabağı və Gəncəni tabe etmək cəhdi |
| 1406 | Şirvan hökmdarı I İbrahimin baharda Təbrizə gələrək hakimiyyəti ələ alması, sonra sultan Əhmədin yaxınlaşması ilə Şirvana dönməsi; Qara Yusifin qoşununun Teymuri qoşununu məğlub etməsi |
| 1408 | Sərdrud döyüşündə Qara Yusifin Teymuriləri tam məğlubiyyətə uğratması |
Lessonda çəkilən bütün dəqiq tarixlər; digər hadisələr (məsələn, Əlincənin mühasirəsi) uzun sürən proseslər kimi təsvir olunur.
| Tərəf | Rolu |
|---|---|
| Şəki hakimi Seyid Əli | Əlincə müdafiəçilərinə dəstə göndərdi |
| Şirvan şahı I İbrahim | Əlincə müdafiəçilərinə dəstə göndərdi |
| Gürcü hökmdarı VII Georgi | Əlincə müdafiəçilərinə dəstə göndərdi |
| Hürufilik hərəkatının nümayəndələri | Əlincənin müdafiəçiləri ilə çiyin-çiyinə vuruşdu |
| Sultan Tahir, Xacə Cövhər, Əmir Altun | Qalanın müdafiəsinə başçılıq etdi |
Qonşu bölgələrin köməyinə baxmayaraq, qalanın taleyini son nəticədə öz sərkərdələri arasındakı münaqişə həll etdi.
- 1Addım 1: Cəlairi sülaləsi 1359-cu ildə Azərbaycanın bir hissəsini tabe edərək hakimiyyətini möhkəmləndirdi — zəncirin başlanğıc nöqtəsi budur.
- 2Addım 2: 1385-ci ildə Toxtamış xanın yürüşü Azərbaycanı qarətə məruz qoydu.
- 3Addım 3: 1386-cı ildən Əmir Teymurun yürüşləri Cəlairilərin ərazilərini işğal etdi, lakin Əlincə qalası 1400-cü ilə qədər müqavimət göstərdi.
- 4Addım 4: 1405-ci ildə Teymurun ölümündən sonra Şirvanşah I İbrahim, daha sonra isə sultan Əhməd Cəlairi öz müttəfiqi Qara Yusiflə birlikdə Teymurilərə qarşı mübarizəyə başladı.
- 1Addım 1 (Səbəb): Əlincə qalasının müdafiəçiləri arasında 1399-cu ildə münaqişə yarandı.
- 2Addım 2 (Nəticə): Sultan Tahir xəzinəni götürüb Bağdada qaçdı, qala başsız qaldı.
- 3Addım 3 (Nəticə): Əmir Teymur 1400-cü ildə başsız qalmış qalanı tutdu, 14 illik müdafiə başa çatdı.
Şagirdlər çox vaxt Toxtamış xanı Əmir Teymurla qarışdırır: Toxtamış xan Qızıl Ordu hökmdarı idi və 1385-ci ildə yürüş etdi, Əmir Teymur isə ayrı hökmdar olub 1386-cı ildən yürüşlərinə başladı.
Əlincə qalasının süqutunu Teymurun hərbi üstünlüyü ilə izah etmək səhvdir — qala daxili çəkişmə (Sultan Tahirin xəzinəni götürüb qaçması) nəticəsində təslim oldu.
Sərdrud döyüşünü (1408) Terek çayı döyüşü (1395) ilə qarışdırmayın — birincisi Qara Yusiflə Teymurilər, ikincisi Teymurla Toxtamış xan arasında baş vermişdi.
Şirvanşah I İbrahim Teymura itaət etdiyini bildirsə də, Teymurun ölümündən sonra Azərbaycan uğrunda mübarizəyə öncüllük etdi.
Qaydalar
- 1Cəlairi sülaləsinin banisi Şeyx Həsən (Böyük) 1340-cı ildə Bağdadda hakimiyyəti ələ keçirmişdi.
- 2Hökmdar Şeyx Üveys Cəlairi 1359-cu ildə Azərbaycanın Kürdən cənubdakı torpaqlarını, sonra Şirvanı tabe edərək paytaxtı Təbrizdə qərarlaşdırdı.
- 3Toxtamış xan 1385-ci ildə, Əmir Teymur isə 1386-cı ilin əvvəlində Azərbaycana yürüşə başladı.
- 4Naxçıvandakı Əlincə qalası Teymurilərə 14 il müqavimət göstərdi və yalnız 1399–1400-cü illərdə daxili çəkişmə nəticəsində təslim oldu.
- 5Teymurun ölümündən dərhal sonra, 1405-ci ildə, Şirvanşah I İbrahim Qarabağı və Gəncəni tabe etmək üçün mübarizəyə başladı; daha sonra sultan Əhməd Cəlairi öz müttəfiqi Baharlı Qara Yusiflə birlikdə 1408-ci ildə Sərdrud döyüşündə Teymuriləri məğlub etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir