Monqol yürüşlərinə qarşı mübarizə
XIII əsr monqol işğalı, xalq müqaviməti.
XIII əsrin başlanğıcında yaranan Monqol dövləti Şərqin, o cümlədən Azərbaycanın taleyinə ağır zərbə vurdu. 1220-ci ilin sonunda Subutay və Cəbənin başçılığı ilə 30 minlik monqol ordusu Azərbaycana kəşfiyyat xarakterli ilk yürüşünə başladı və 1220-1222-ci illərdə davam etdi. Atabəy hökmdarı Özbək qaçıb gizlənsə də, xalq şəhər-şəhər müqavimət göstərdi: Təbriz Şəmsəddin Tuğrayinin rəhbərliyi ilə xərac verməklə xilas oldu, Marağa, Ərdəbil və Beyləqan isə ağır mühasirələrdən sonra dağıdıldı, Gəncə isə möhkəm divarlarına görə tutulmadı. 1225-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddinin yürüşü Atabəylər dövlətinə son qoydu, onun zülmü isə 1231-ci ildə Gəncədə usta Bəndərin başçılığı ilə üsyana səbəb oldu. Elə həmin 1231-ci ildə Çormağun noyonun başçılığı ilə başlayan ikinci, daha sistemli yürüş Gəncəni və Təbrizi ələ keçirdi və 1239-cu ildə Dərbəndin tutulması ilə Azərbaycanın işğalı tamamilə başa çatdı.
Məsələn: 1221-ci ildə Gəncə möhkəm divarlarına görə tutulmadığı halda, 1235-ci ildə həmin şəhər ikinci yürüş zamanı tutulub əhalisi qılıncdan keçirilmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1220 | Subutay və Cəbənin qoşunları Azərbaycana kəşfiyyat xarakterli ilk yürüşə başladı |
| 1221 | Marağa, Ərdəbil və Beyləqan mühasirədən sonra dağıdıldı, Gəncə isə tutulmadı |
| 1225 | Xarəzmşah Cəlaləddin Azərbaycana hücum edib Təbrizi tutdu və Atabəylər dövlətinə son qoydu |
| 1231 | Gəncədə usta Bəndərin başçılığı ilə üsyan oldu; Çormağun noyonun başçılığı ilə ikinci monqol yürüşü başladı |
| 1235 | Gəncə mühasirəyə alınıb tutuldu, əhalisi qılıncdan keçirildi |
| 1239 | Dərbənd qalasının tutulması ilə Azərbaycanın işğalı tamamilə başa çatdı |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər daxil edilib.
| Xüsusiyyət | I yürüş (1220–1222) | II yürüş (1231-dən) |
|---|---|---|
| Başlanğıc ili | 1220 | 1231 |
| Başçı sərkərdə | Subutay və Cəbə | Çormağun noyon |
| Xarakteri | Kəşfiyyat xarakterli, yalnız xərac və ya təzminat alındı | Sistemli işğal, şəhərlər tutulub dağıdıldı |
| Gəncənin taleyi | Tutulmadı, təzminatla kifayətləndilər | 1235-ci ildə tutuldu, əhalisi qılıncdan keçirildi |
| Təbrizin taleyi | Tutulmadı, yalnız xərac verdi | Tutuldu, Şəmsəddin Tuğrayinin vəfatından sonra müdafiə təşkil olunmadı |
İkinci yürüş birincidən daha sistemli və dağıdıcı olmuşdur.
- 1Məlumatı müəyyənləşdirmək: Dərsdən bilirik ki, 1220-ci ildə Cəbə və Subutayın qoşunları Azərbaycana soxularaq şəhərləri qarət etməyə başladı.
- 2Səbəbi müəyyənləşdirmək: Gəncə əhalisi gürcü feodallarının tez-tez basqınına məruz qaldığı üçün qala divarlarını və şəhər darvazalarını əvvəlcədən möhkəmləndirmişdi.
- 3Nəticəni çıxarmaq: Bu möhkəm müdafiəyə görə monqollar Gəncəni tutmaq fikrindən əl çəkib yalnız təzminat almaqla kifayətləndilər.
- 4Müqayisə etmək: Lakin 1235-ci ildə, ikinci yürüş zamanı, Gəncə artıq müqavimətini davam etdirə bilməyib mühasirədən sonra tutuldu və əhalisi qılıncdan keçirildi.
- 1Başlanğıc nöqtəsini tapmaq: 1220-ci ildə Cəbə və Subutayın rəhbərliyi ilə ilk monqol yürüşü başladı.
- 2Sonrakı hadisəni müəyyənləşdirmək: 1221-ci ildə Marağa, Ərdəbil və Beyləqan şəhərləri mühasirədən sonra dağıdıldı.
- 3Yeni mərhələni qeyd etmək: 1225-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddin Azərbaycana hücum edib Təbrizi tutdu və Atabəylər dövlətinə son qoydu.
- 4Sonu müəyyənləşdirmək: 1231-ci ildə Çormağun noyonun başçılığı ilə başlayan ikinci yürüş 1239-cu ildə Dərbəndin tutulması ilə Azərbaycanın işğalını tamamladı.
Bəzi şagirdlər ilk yürüşün sərkərdələrini Batı, Hülaku və ya Cüci ilə qarışdırır. Unutma: ilk yürüşə Cəbə və Subutay başçılıq etmişdir, Batı sonradan Avropaya, Hülaku isə XIII əsrin ortalarında Yaxın Şərqə yürüş etmişdir.
Tarixləri qarışdırmayın: birinci yürüş 1220–1222-ci illərdə, ikinci yürüş isə 1231-ci ildən başlamışdır — 1231 ilk yürüşün deyil, ikincinin başlanğıcıdır.
Diqqət et: Azərbaycanın işğalı bir dəfəyə deyil, iki mərhələdə (1220-1222 və 1231-1239) başa çatmışdır.
Bəzi şagirdlər elə düşünür ki, Gəncə hər iki yürüşdə də tutulub. Əslində, şəhər 1221-ci ildə möhkəm divarlarına görə tutulmadı, yalnız 1235-ci ildə, ikinci yürüş zamanı tutuldu.
Təbrizin taleyi də iki yürüş arasında fərqlənir: 1220-1222-ci illərdə şəhər Şəmsəddin Tuğrayinin müdafiəsi sayəsində yalnız xərac verməklə xilas oldu, lakin onun vəfatından sonra, ikinci yürüş zamanı Təbriz monqolların əlinə keçdi.
Qaydalar
- 1Monqolların Azərbaycana ilk yürüşü 1220-1222-ci illərdə Subutay və Cəbənin başçılığı ilə kəşfiyyat xarakteri daşıyırdı.
- 2Təbriz, Şəmsəddin Tuğrayinin təşkilatçılığı sayəsində ilk yürüş zamanı tutulmadı, yalnız xərac verdi.
- 3Marağa, Ərdəbil və Beyləqan şəhərləri 1221-ci ildə ağır mühasirələrdən sonra monqollar tərəfindən dağıdıldı.
- 4Gəncə ilk yürüşdə möhkəm divarlarına görə tutulmadı, lakin 1235-ci ildə ikinci yürüş zamanı tutulub əhalisi qılıncdan keçirildi.
- 5Xarəzmşah Cəlaləddin 1225-ci ildə Azərbaycana hücum edib Atabəylər dövlətinə son qoydu, zülmü isə 1231-ci ildə Gəncədə usta Bəndərin başçılığı ilə üsyana səbəb oldu.
- 6İkinci monqol yürüşü 1231-ci ildə Çormağun noyonun başçılığı ilə başladı və 1239-cu ildə Dərbəndin tutulması ilə Azərbaycanın işğalı tamamilə başa çatdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir