Azərbaycan Elxanilər dövlətinin mərkəzi kimi
Elxani dövlətinin yaranması, Qazan xanın islahatları və Çobanilər dövrünün süqutu.
1256-cı ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xanın başçılığı ilə monqol ordusu Ön Asiyaya yürüşə başladı və Azərbaycanı yenidən işğal etdi. 1258-ci ildə Bağdadı alaraq Abbasi xəlifəliyinə son qoyan Hülakü xan monqolların beşinci ulusunu — Hülakülər (Elxanilər) dövlətini yaratdı. Bu dövlətin əsas mərkəzi Azərbaycan idi: Qarabağ yaylaq, Muğan isə qışlaq rolunu oynayırdı, paytaxt isə Marağa, Təbriz, Sultaniyyə və yenidən Təbriz olmuşdu. Azərbaycanın münbit torpaqları uğrunda Elxanilərlə Qızıl Ordu arasında təxminən yüz il davam edən mübarizə ölkəni ağır dağıntılara məruz qoydu. Qazan xan (1295-1304) islam dinini rəsmən qəbul edərək torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə və ticarət sahələrində islahatlar keçirdi və mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi. Qazan xanın qardaşı Olcaytu islahatları davam etdirib mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdisə də, 12 yaşlı Əbu Səid taxta çıxdıqdan sonra daxili çəkişmələr artdı və faktiki hakimiyyət Əmir Çobanın əlinə keçdi. Əbu Səidin 1335-ci ildəki ölümündən sonra Çobanilər (1338-1357) ölkəni Elxani hökmdarlarının adından idarə etdi. Nəhayət, 1357-ci ildə Qızıl Ordu hökmdarı Canı bəy Məlik Əşrəfi edam etdirərək Elxani dövlətinin varlığına son qoydu.
Məsələn: Qazan xanın 1303-cü il fərmanı kəndlinin bir yerdən başqa yerə köçməsini qadağan etmişdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1258-ci il | Hülakü xan Bağdadı tutdu, Hülakülər (Elxanilər) dövləti yarandı |
| 1295-1304 | Qazan xan hakimiyyətdə oldu, torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə və ticarət islahatları keçirdi |
| 1303-cü il | Qazan xanın fərmanı ilə kəndlinin bir yerdən başqa yerə köçməsi qadağan edildi |
| 1304-1316 | Məhəmməd Olcaytu hakimiyyətdə oldu, islahatları davam etdirdi |
| 1316-1335 | Əbu Səid hakimiyyətdə oldu, 12 yaşında taxta çıxdı |
| 1328-ci il | Əbu Səid Əmir Çobanı və iki oğlunu edam etdirdi |
| 1335-ci il | Əbu Səid Qızıl Ordunu məğlub etdi, elə həmin vaxt öldürüldü |
| 1338-1357 | Çobanilər dövrü — Şeyx Həsən və Məlik Əşrəf ölkəni Elxani hökmdarlarının adından idarə etdi |
| 1344-cü il | Şeyx Həsən öldürüldü, qardaşı Məlik Əşrəf hakimiyyətə gəldi |
| 1357-ci il | Canı bəy Məlik Əşrəfi edam etdirdi, Elxani dövlətinin varlığı sona çatdı |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında tərtib edilmişdir.
| Hökmdar/Əmir | Hakimiyyət illəri | Əsas fəaliyyəti |
|---|---|---|
| Qazan xan | 1295-1304 | İslam dinini rəsmən qəbul etdi, torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə və ticarət islahatları keçirdi |
| Məhəmməd Olcaytu | 1304-1316 | Qazan xanın islahatlarını davam etdirdi, mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi |
| Əbu Səid | 1316-1335 | 12 yaşında taxta çıxdı, 1328-ci ildə Əmir Çobanı edam etdirdi |
| Şeyx Həsən (Çobani) | 1338-1344 | Əbu Səidin bacısını Elxani taxtına çıxardı, faktiki hakimiyyəti öz əlində saxladı |
| Məlik Əşrəf (Çobani) | 1344-1357 | Təbrizdəki üsyanı çətinliklə yatırdı, açıq-aşkar qarətçilik siyasəti yeritdi |
Hökmdarların hakimiyyət illəri və fəaliyyəti dərsdəki məlumata əsaslanır.
- 1Addım 1 — Başlanğıc tarixin müəyyənləşdirilməsi: Dərslikdə deyilir ki, Hülakü xan 1258-ci ildə Bağdadı tutaraq Hülakülər (Elxanilər) dövlətini yaratdı.
- 2Addım 2 — Hökmdarların ardıcıllığının izlənməsi: Qazan xan 1295-1304, Məhəmməd Olcaytu 1304-1316, Əbu Səid isə 1316-1335-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.
- 3Addım 3 — Sonun müəyyənləşdirilməsi: Əbu Səidin 1335-ci ildəki ölümündən sonra Çobanilər dövrü (1338-1357) başlamış, 1357-ci ildə Elxani dövlətinin varlığı sona çatmışdır.
- 1Addım 1 — Səbəbin müəyyənləşdirilməsi: Dərslikdə deyilir ki, monqol yürüşləri və ağalığı Azərbaycanın iqtisadi həyatına ağır zərbə vurmuş, əkin sahələri otlağa çevrilmiş, irriqasiya qurğuları məhv edilmişdi.
- 2Addım 2 — Tədbirin göstərilməsi: Bunun qarşısını almaq üçün Qazan xan islam dinini rəsmən qəbul edərək torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə və ticarət sahələrində islahatlar keçirdi.
- 3Addım 3 — Nəticənin çıxarılması: Bu islahatlar nəticəsində əhalinin vəziyyəti qismən yüngülləşdi, iqtisadiyyatda canlanma baş verdi və mərkəzi hakimiyyət gücləndi.
1256-cı il Hülakü xanın Ön Asiyaya yürüşə başladığı ildir; Elxani dövləti isə Bağdadın fəthindən sonra, 1258-ci ildə yaranmışdır — bu iki tarixi qarışdırmayın.
Elxani dövlətini quran Hülakü xandır, Çingiz xan isə onun babasıdır — dərslikdə Çingiz xan yalnız Hülakünün nəslinə görə çəkilir, dövləti o qurmamışdır.
İqta (hərbi xidmətə görə verilən torpaq) ilə incu (Elxani hökmdarlarına məxsus torpaq) və divan-bayrat (istifadəsiz torpaq) fərqli anlayışlardır — qarışdırmayın.
Elxani dövlətinin sonu iki mərhələdə gəldi: Əbu Səidin 1335-ci ildəki ölümü dövləti zəiflətdi, faktiki son isə Canı bəyin Məlik Əşrəfi edam etdirdiyi 1357-ci ildə gəldi.
Qaydalar
- 1Hülakü xan 1258-ci ildə Bağdadı tutaraq monqolların beşinci ulusu — Hülakülər (Elxanilər) dövlətini yaratdı, Nəsirəddin Tusi isə onun məsləhətçisi idi.
- 2Elxanilərin əsas mərkəzi Azərbaycan idi: Qarabağ yaylaq, Muğan qışlaq rolunu oynayırdı, dövlətin paytaxtı Marağa, Təbriz, Sultaniyyə və yenidən Təbriz olmuşdu.
- 3Azərbaycanın münbit torpaqları uğrunda Elxanilərlə Qızıl Ordu arasındakı mübarizə qısa fasilələrlə 100 ilə qədər davam edərək ölkəni ağır dağıntılara məruz qoydu.
- 4Qazan xan (1295-1304) islam dinini rəsmən qəbul etdi və torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə, ticarət sahələrində islahatlar keçirərək mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
- 5Əbu Səidin 1335-ci ildəki ölümündən sonra Çobanilər (1338-1357) ölkəni Elxani hökmdarlarının adından idarə etdi, 1357-ci ildə isə Canı bəy Elxani dövlətinin varlığına son qoydu.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir