XI əsrin ortaları – XII əsrdə mədəniyyət
Müsəlman İntibahı dövründə elm, ədəbiyyat və memarlıq nailiyyətləri.
XI əsrin ortalarından XII əsrə qədər Azərbaycan mədəniyyəti Müsəlman İntibahı adlanan yüksəliş dövrünü yaşamışdır. Bu intibah Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olan xalqların mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranmış və Azərbaycanla sıx bağlı olmuşdur. Torpaqdan istifadənin təkmil formaları, sənətkarlıq və ticarətin inkişafı iqtisadi dirçəlişi sürətləndirmiş, Gəncə, Şamaxı, Təbriz, Ərdəbil, Naxçıvan və Dərbənd kimi şəhərlər həm ticarət, həm də mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilmişdir. Mədrəsələrdə dini biliklərlə yanaşı məntiq, dillər və təbiət elmləri öyrədilmiş, Xətib Təbrizi və Bəhmənyar kimi alimlər yetişmişdir. Elm sahəsində Fazil Fəriddin Şirvani astronomiyaya otuz il həsr edərək qiymətli ulduz cədvəlləri tərtib etmiş, Qətran Təbrizi isə İntibah dövrü ədəbiyyatının ilk görkəmli nümayəndələrindən sayılmışdır. Ədəbiyyatda Nizami Gəncəvi 'Xəmsə'si ilə, Əfzələddin Xaqani isə Azərbaycanda ilk poemanın müəllifi kimi tanınmışdır. Memarlıqda Məsud Davudoğlunun Qız qalası və Əcəmi Əbubəkr oğlunun Naxçıvandakı türbələri bu dövrün ən dəyərli incilərindəndir. Şəhərlərin inkişafı təkcə mədəniyyət və elmlə deyil, məişətlə də bağlı idi: böyük şəhərlər yeraltı saxsı borularla su ilə təchiz olunur, çirkab suları isə xüsusi borularla kənara axıdılırdı.
Məsələn: Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvanda Yusif ibn Küseyr və Möminə xatun türbələrini inşa edərək Naxçıvan memarlıq məktəbinin əsasını qoymuşdur.
Əsas terminlər
| İllər | Şəxs/Hadisə |
|---|---|
| 1030–1109 | Xətib Təbrizi yaşadı |
| 1078–1079 | Bakıda 'Sınıqqala' məscidi tikildi |
| 1089–1183 | Məhsəti Gəncəvi yaşadı |
| 1121–1199 | Əfzələddin Xaqani yaşadı |
| 1141–1209 | Nizami Gəncəvi yaşadı |
Bütün illər dərsdə göstərilən tarixlərdir; sıralama xronoloji ardıcıllıqladır.
| Abidə | Növü |
|---|---|
| Yusif ibn Küseyr türbəsi | Türbə |
| Möminə xatun türbəsi | Türbə |
| Qoşaminarə | Minarə |
| Cümə məscidi | Məscid |
| Darülmülk (Eldənizlər sarayı) | Saray |
Bütün abidələr Naxçıvanda, memar Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən inşa edilmişdir.
- 1Mətnin oxunması: Dərslikdə deyilir ki, Müsəlman İntibahı Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olan xalqların mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranmışdır.
- 2Əlaqənin qurulması: Bu intibah Azərbaycanla sıx bağlı olmuşdur, çünki Azərbaycan xalqı öz mədəni sahələrində böyük uğurlar qazanaraq bu prosesə dəyərli töhfələr vermişdir.
- 3Nəticənin çıxarılması: Deməli, XI-XII əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyətinin yüksəlişi Müsəlman İntibahının tərkib hissəsi olmuşdur.
- 1Türbələrin müəyyənləşdirilməsi: Dərslikdə deyilir ki, Əcəmi Əbubəkr oğlu Yusif ibn Küseyr və Möminə xatun türbələrini inşa etmişdir.
- 2Digər abidələrin əlavə edilməsi: O, həmçinin Naxçıvanda Qoşaminarə, Cümə məscidi və Darülmülkü (Eldənizlər sarayını) da ucaltmışdır.
- 3Ümumiləşdirmə: Beləliklə, Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvanda beş fərqli növ abidə — iki türbə, minarə, məscid və saray — yaratmış memardır.
Bəzi şagirdlər Nizami Gəncəvi ilə Əfzələddin Xaqanını qarışdırır: Nizami 'Xəmsə' əsərinin, Xaqani isə Azərbaycan ədəbiyyatında ilk poemanın müəllifidir.
Qız qalası ilə Möminə xatun türbəsini qarışdırma: qala Bakıda memar Məsud Davudoğlu, türbə isə Naxçıvanda memar Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən inşa edilmişdir.
Xətib Təbrizi ilə Bəhmənyarı qarışdırma: Xətib Təbrizi dilçi-ədəbiyyatşünas, Bəhmənyar isə filosof idi.
Bakıda 'Sınıqqala' adı ilə məşhur olan məscidin tikilmə tarixi (1078-1079) dərsdə göstərilən yeganə dəqiq məscid tarixidir.
Əcəmi Əbubəkr oğlunun Naxçıvanda inşa etdiyi abidələri Marağadakı Göygünbəz və Urmiyadakı Üçgünbəz məscidləri ilə qarışdırma — onlar Naxçıvan məktəbi üslubunda olsa da, başqa şəhərlərdədir.
Qaydalar
- 1Müsəlman İntibahı Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olan xalqların mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranmış və Azərbaycanla sıx bağlı olmuşdur.
- 2Gəncə, Şamaxı, Təbriz, Ərdəbil, Naxçıvan və Dərbənd XI-XII əsrlərdə həm sənətkarlıq-ticarət, həm də mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilmişdir.
- 3Mədrəsələrdə dini biliklərlə yanaşı məntiq, ərəb və fars dilləri, təbabət, astronomiya və fəlsəfə öyrədilirdi; Xətib Təbrizi və Bəhmənyar bu dövrün tanınmış alimləri idi.
- 4Nizami Gəncəvi 'Xəmsə' əsəri ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zirvəyə qaldırmış, Əfzələddin Xaqani isə Azərbaycan ədəbiyyatında ilk poemanın müəllifi olmuşdur.
- 5Bu dövrdə Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq yüksəliş yaşamış, şəhərlər yeraltı saxsı borularla su təchizatına, xüsusi borularla isə çirkab suyunun axıdılmasına malik olmuşdur.
- 6Məsud Davudoğlu Bakıda Qız qalasını, Əcəmi Əbubəkr oğlu isə Naxçıvanda Yusif ibn Küseyr və Möminə xatun türbələrini, Qoşaminarəni, Cümə məscidini və Darülmülkü inşa etmişdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir