hist7-az-13· Oğuz-Səlcuq axınları və Azərbaycan· ~13 dəq

Azərbaycan XII–XIII əsrin əvvəllərində

Şirvanşahların gürcülərlə mübarizəsi, Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin yaranması və hökmdarlarının siyasəti.

XII əsrdə Böyük Səlcuq imperatorluğunun zəifləməsi Qafqazda yeni siyasi vəziyyət yaratdı. Şirvanşah III Mənüçöhr Səlcuq sultanına xəracı dayandırdı və gürcü hökmdarı ilə ittifaq qurdu, lakin gürcü çarları fürsət düşdükcə Şirvan torpaqlarına hücum edir, şəhərləri ələ keçirirdilər. III Mənüçöhrün ölümündən sonra oğlu I Axsitan Atabəylərin hərbi yardımı ilə hakimiyyəti qorudu, hakimiyyəti özü ələ keçirdi və şimal torpaqlarında siyasi sabitlik bərqərar etdi. 1192-ci ildə Şamaxı zəlzələdən dağılınca paytaxt Bakıya köçürüldü. Eyni dövrdə Azərbaycanda Şəmsəddin Eldəniz Arranı, sonra bütün ölkəni öz hakimiyyəti altında birləşdirərək Atabəylər (Eldənizlər) dövlətini qurdu; ilk paytaxtı Naxçıvan oldu, öz adından pul kəsdirdi. O, gürcü çarlarının hücumlarına qarşı mübarizə apardı, 50 minlik daimi atlı qoşun yaratdı və varisləri — Cahan Pəhləvan, Qızıl Arslan, Əbu Bəkr, Özbək — hakimiyyəti davam etdirdilər, lakin qardaş çəkişmələri və xarici basqınlar dövləti tədricən zəiflətdi.

📌Nümunə

Məsələn: 1210-cu ildə gürcü-erməni qüvvələrinin hücumu bütün əvvəlki basqınlardan daha ağır oldu və elə həmin il Əbu Bəkrin vəfatından sonra taxta bacarıqsız qardaşı Özbək çıxdı.

Əsas terminlər

Bakı — 1192-ci ildə Şamaxı zəlzələdən dağıldıqdan sonra Şirvanşahlar dövlətinin yeni paytaxtı olmuş şəhər.
Axsitan — Şirvanşah I Axsitan (1160–1196) — atası III Mənüçöhrün ölümündən sonra Atabəylərin hərbi yardımı ilə hakimiyyəti ələ keçirən hökmdar.
Atabəy — Əvvəlcə Səlcuq şahzadəsinin tərbiyəçisinə verilən vəzifə adı, sonra Azərbaycanda müstəqil dövlətin hökmdar titulu olmuşdur.
Şəmsəddin Eldəniz — Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin banisi (1136–1175), ilk paytaxtı Naxçıvan edən hökmdar.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan — Şəmsəddin Eldənizin böyük oğlu, 1175-ci ildə hakimiyyətə keçən və paytaxtı Həmədana köçürən hökmdar.
Qızıl Arslan — Cahan Pəhləvanın qardaşı, 1186-cı ildə hakimiyyətə gələn və 1191-ci ildə özünü sultan elan edən Atabəy hökmdarı.
Eldənizlər dövlətinin xronologiyası
TarixHadisə
1136-cı ilSultan Məsud Arranı Şəmsəddin Eldənizə iqta olaraq verdi
1160-cı ilŞəmsəddin Eldəniz 'Böyük atabəy' titulu aldı
1175-ci ilŞəmsəddin Eldəniz vəfat etdi, hakimiyyətə Cahan Pəhləvan keçdi
1186-cı ilHakimiyyətə Qızıl Arslan keçdi
1191-ci ilQızıl Arslan özünü sultan elan etdi və elə həmin il sui-qəsd nəticəsində öldürüldü
1210-cu ilƏbu Bəkr vəfat etdi, hakimiyyətə Özbək keçdi

Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər.

Eldənizlər hökmdarları
HökmdarHakimiyyət illəriMərkəzQeyd
Şəmsəddin Eldəniz1136–1175NaxçıvanDövlətin banisi, Arranı sultan Məsuddan iqta aldı
Məhəmməd Cahan Pəhləvan1175–1186HəmədanPaytaxtı Naxçıvandan Həmədana köçürdü, Təbrizi Ağsunqurilərdən aldı
Qızıl Arslan1186–1191Təbrizİqamətgahı Təbrizdə idi, 1191-ci ildə sultan elan olundu
Əbu Bəkr1191–1210Mətndə qeyd olunmurQardaşlarının üsyanı ilə üzləşdi, dövlət zəiflədi
Özbək1210–1225Mətndə qeyd olunmurBacarıqsız hökmdar, hakimiyyət daha da zəiflədi

Hökmdarların ardıcıllığı və hakimiyyət illəri.

✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi
  1. 1Addım 1: Mətndə hər hökmdarın hakimiyyət illərini tap: Eldəniz 1136–1175, Cahan Pəhləvan 1175–1186, Qızıl Arslan 1186–1191, Əbu Bəkr 1191–1210, Özbək 1210–1225.
  2. 2Addım 2: İlləri artan sıra ilə düz: Eldəniz → Cahan Pəhləvan → Qızıl Arslan → Əbu Bəkr → Özbək.
✎Səbəb–nəticə zəncirinin qurulması: dövlət niyə zəiflədi?
  1. 1Addım 1: Mətndən zəiflədici amilləri ayır: qardaş çəkişmələri (Əbu Bəkrə qarşı üsyan), mərkəzi ordunun laqeyd saxlanması, gürcü-erməni basqınları.
  2. 2Addım 2: Bu amillərin ardıcıl təsirini izlə: daxili çəkişmə → hərbi zəiflik → 1210-cu ilin ağır hücumu → hakimiyyətin Özbəyə keçməsi ilə daha da zəifləmə.
🚫Tez-tez səhv

Şəmsəddin Eldənizi dövləti YIXAN şəxs kimi qarışdırmayın — o, dövlətin BANİSİDİR; Cahan Pəhləvan, Qızıl Arslan, Əbu Bəkr və Özbək onun varisləridir.

🚫Tez-tez səhv

Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslan ata-oğul deyil, qardaşdır — hər ikisi Şəmsəddin Eldənizin oğludur.

⚠️Diqqət

Şirvanşahlar dövlətini Eldənizlər (Atabəylər) dövləti ilə eyniləşdirməyin — Şirvanşahlar ayrı, öz sülaləsi olan dövlətdir, sadəcə bu dövrdə Atabəylərdən asılı vəziyyətə düşmüşdü.

💡Qeyd

Naxçıvan Eldənizlərin İLK paytaxtı idi, sonra Cahan Pəhləvan paytaxtı Həmədana köçürdü — bu ardıcıllığı qarışdırmayın.

Qaydalar

  1. 1Atabəylər dövləti Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən qurulmuşdur: 1136-cı ildə sultan Məsud ona Arranı iqta olaraq vermişdi.
  2. 2Eldənizlərin ilk paytaxtı Naxçıvan olmuş, sonra Cahan Pəhləvan paytaxtı Həmədana köçürmüşdür.
  3. 3Hakimiyyət ardıcıllığı belədir: Şəmsəddin Eldəniz → Məhəmməd Cahan Pəhləvan → Qızıl Arslan → Əbu Bəkr → Özbək.
  4. 4Şirvanşahlar Eldənizlərdən ayrı dövlət olub, 1192-ci ildən paytaxtları Bakı olmuşdur.
  5. 5Atabəylər dövlətinin zəifləməsinin əsas səbəbləri qardaş çəkişmələri və gürcü-erməni hücumları olmuşdur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq