hist7-az-12· Oğuz-Səlcuq axınları və Azərbaycan· ~13 dəq

Oğuz-səlcuq axınları

Səlcuq dövlətinin yaranması, Dəndənəkan və Malazgird döyüşləri, Azərbaycanın Səlcuq imperatorluğuna qatılması.

XI əsrin ortalarında Səlcuq türklərinin Azərbaycana yönəlmiş yürüşləri ölkənin etno-siyasi mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirdi. Oğuz tayfalarının bir qolu Səlcuq bəyin başçılığı ilə hələ X əsrin 70-ci illərində Buxara ətrafında məskunlaşmış, XI əsrin əvvəlində isə Qəznəvi sultanı tərəfindən Xorasanda yerləşdirilmişdi. 1038-ci ildə Toğrul bəyin başçılığı ilə siyasi hakimiyyəti ələ keçirən türk tayfaları Səlcuq dövlətini qurdular, 1040-cı ildə isə Dəndənəkan döyüşündə Qəznəviləri məğlub edərək sultan titulunu qəbul etdilər. Azərbaycana ilk yürüşlər XI əsrin əvvəlindən başlasa da, ölkənin Səlcuq imperatorluğuna qatılması 1054-cü ildə baş verdi: Rəvvadi hökmdarı müqavimətsiz tabe oldu, Şəddadi isə sultana bağlılığını bildirdi. Sultan Alp Arslan dövründə fəth davam etdi, 1066-cı ildə Şirvan da tabe edildi. 1071-ci ildə Malazgird döyüşündə Bizans darmadağın edilərək Səlcuq imperatorluğu Ön Asiyada başlıca qüvvəyə çevrildi. Bu yürüşlər Azərbaycana türk tayfalarının üçüncü böyük axınını gətirdi.

📌Nümunə

Məsələn, 1071-ci il Malazgird döyüşündə əsir düşən imperator IV Roman Diogen yalnız Səlcuqlardan asılılığını qəbul edib xərac ödəməyi öhdəsinə götürdükdən sonra azad edilmişdir.

Əsas terminlər

Oğuzlar — Mərkəzi Asiyanın qədim türk tayfaları; bir qolu Səlcuq bəyin başçılığı ilə X əsrin 70-ci illərində Buxara ətrafında məskunlaşmışdı.
Səlcuqlar — Toğrul bəyin başçılığı ilə 1038-ci ildə dövlət quran, XI əsrdə Azərbaycana bir neçə yürüş edən oğuz türk sülaləsi.
Türk axını — Səlcuq yürüşləri ilə Azərbaycana baş verən, ölkənin etnik tərkibini dəyişdirən türk tayfalarının kütləvi köçü; mətndə bu, üçüncü belə axın kimi göstərilir.
Sultan I Toğrul — 1040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündən sonra sultan titulunu qəbul edən, Səlcuq dövlətinin qurucusu.
I Fəribürz — 1063-1096-cı illərdə hakimiyyətdə olan, Səlcuq sultanının ali hakimiyyətini qəbul edib xərac ödəməyi öhdəsinə götürən Şirvanşah.
Uc torpaqları — İmperatorluğun ucqarlarını – sərhədlərini qoruyan sərkərdələrə verilən torpaq sahibliyi növü.
Oğuz-Səlcuq dövrünün xronologiyası
TarixHadisə
1038-ci ilToğrul bəy hakimiyyəti ələ keçirib Səlcuq dövlətini qurdu
1040-cı ilDəndənəkan döyüşündə Qəznəvilər məğlub edildi, sultan titulu qəbul edildi
1054-cü ilSəlcuqlar Azərbaycana böyük yürüşə başladı, Rəvvadi və Şəddadi hökmdarları tabe oldu
1071-ci ilMalazgird döyüşündə Bizans məğlub edildi, imperator əsir alındı

Dörd tarix bir-birinin ardınca gəlir: dövlətin yaranmasından Malazgird qələbəsinə qədər.

İki həlledici döyüşün müqayisəsi
DöyüşTərəflərNəticə
Dəndənəkan döyüşü (1040)Səlcuqlar – QəznəlilərQəznəlilər məğlub oldu, Səlcuq başçısı sultan titulunu qəbul etdi
Malazgird döyüşü (1071)Səlcuqlar – BizanslılarBizans qüvvələri məğlub oldu, imperator IV Roman Diogen əsir alındı

Biri sultanlığı doğurdu, digəri imperatorluğu Ön Asiyada başlıca qüvvəyə çevirdi.

✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi
  1. 1Faktları topla: Mətndə dörd tarix var: 1038 (dövlətin yaranması), 1040 (Dəndənəkan döyüşü və sultan titulu), 1054 (Azərbaycana böyük yürüş), 1071 (Malazgird döyüşü).
✎Səbəb-nəticə zəncirinin qurulması
  1. 1Zənciri qur: Sultan Məlikşah və Nizamülmülkün ölümü XI əsrin sonunda daxili çəkişmələrə səbəb oldu, bu da imperatorluğu zəiflədərək Sultan Səncər dövründə (1118-1157) müstəqil atabəyliklərə parçalanmasına gətirib çıxardı.
🚫Tez-tez səhv

Toğrul bəyi Malazgird döyüşünün qəhrəmanı hesab etməyin — 1071-ci ildə bu döyüşdə Bizansı məğlub edən Sultan Alp Arslan olmuşdur, onun hakimiyyəti 1063-1072-ci illəri əhatə edir.

🚫Tez-tez səhv

Dəndənəkan döyüşünü (Səlcuqlar–Qəznəlilər, 1040) Malazgird döyüşü (Səlcuqlar–Bizanslılar, 1071) ilə qarışdırmayın — tərəflər və tarixlər tamamilə fərqlidir.

⚠️Diqqət

Rəvvadi və Şəddadi hökmdarlarının 1054-cü il yürüşü zamanı göstərdiyi tabeçiliyi eyniləşdirməyin — Rəvvadi müqavimətsiz tabe olub xərac ödədi, Şəddadi isə hədiyyə və girovlar göndərərək bağlılığını bildirdi.

💡Qeyd

Uc torpaqları ilə adi iqta torpaqlarını qarışdırmayın — iqta sadəcə tutulan torpaqdan vergi toplama hüququ verirdi, uc torpaqları isə sərhədləri qoruyan sərkərdələrə məxsus xüsusi torpaq sahibliyi idi.

Qaydalar

  1. 1Səlcuq dövləti 1038-ci ildə Toğrul bəyin başçılığı ilə yaradılmışdır.
  2. 21040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündə Qəznəvilərin məğlub edilməsindən sonra Səlcuq başçısı sultan titulunu qəbul etmişdir.
  3. 3Səlcuqların Azərbaycana ilk yürüşü XI əsrin ilk onilliyinə aiddir.
  4. 41054-cü ildə Səlcuqlar Azərbaycana böyük yürüşə başlamış, Rəvvadi və Şəddadi hökmdarları öz asılılıqlarını qəbul etmişlər.
  5. 51066-cı ildə Şirvana hücum edilmiş, Şirvanşah I Fəribürz Səlcuq sultanının ali hakimiyyətini tanımışdır.
  6. 61071-ci il Malazgird döyüşündə Bizans qüvvələri məğlub edilmiş, imperator IV Roman Diogen əsir alınmışdır.
  7. 7Səlcuq ağalığı dövründə torpaqlar iqta şəklində əmirlərə paylanmış, yeni vergilər (silah, nal, şərab bahası) tətbiq edilmişdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq