IX–XI əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti
‘Kitabi-Dədə Qorqud’ dastanı, memarlıq abidələri və Müsəlman İntibahı.
IX–XI əsrlərdə müstəqil dövlətçiliyin dirçəlişi Azərbaycanın iqtisadi və mədəni inkişafına təkan verdi: xaraba qalmış ərazilər abadlaşdırıldı, şəhərlər bərpa olundu, yeni məscid və mədrəsələr tikildi. Bu proses mədəni oyanışa – intibaha səbəb oldu. Ərəb dili elm və təhsil dili kimi geniş işlədilir, Azərbaycan alimləri islam dünyasında Müsəlman İntibahının yaranmasında fəal iştirak edirdilər. Dövrün əsas memarlıq abidələri Naxçıvanda Əlincə qalası, Şamaxının Sündi kəndindəki günbəzli məscid və Araz çayı üzərindəki Xudafərin körpüsü idi. Bu dövrün ən qiymətli yazılı mənbəyi ‘Kitabi-Dədə Qorqud’ dastanıdır: onu el ağsaqqalı Dədə Qorqud yaratmış, ozanlar isə VII–IX əsrlərdə geniş əraziyə yaymışlar. Dastanın boyları oğuzların Vətən sevgisini, hərbi intizamını, təsərrüfat həyatını və islamı qəbul etmələrini əks etdirir. Onun iki əlyazma nüsxəsi Drezden və Vatikanda tapılmış, elm aləminə XIX əsrdən məlumdur. XVII əsrdə Azərbaycanda olmuş alman səyyah Adam Oleari və Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi Dərbənddə Dədə Qorqudun qəbrini gördüklərini yazmışlar.
Məsələn: ‘Bəkil oğlu İmran boyu’nda oğuzların Azərbaycanın qərb torpaqlarını işğal etməyə çalışan gürcü feodallarına qarşı apardığı mübarizə əks olunmuşdur.
Əsas terminlər
| Dövr | Hadisə |
|---|---|
| VII–IX əsrlər | Ozanlar dastanı Dərbənddən Qara dəniz sahillərinə qədər geniş əraziyə yaydılar. |
| XVII əsr | Adam Oleari və Övliya Çələbi Dərbənddə Dədə Qorqudun qəbrini gördüklərini yazdılar. |
| XIX əsr | Dastanın iki əlyazma nüsxəsi (Drezden və Vatikan) elm aləminə məlum oldu. |
Yalnız dərsdə göstərilən dövrlər əsasında tərtib olunmuşdur.
| Abidə | Yer | Əsas fakt |
|---|---|---|
| Əlincə qalası | Naxçıvan | Dövrün əsas memarlıq abidələrindən biridir. |
| Günbəzli məscid | Şamaxının Sündi kəndi | Dövrün əsas memarlıq abidələrindən biridir. |
| Xudafərin körpüsü | Araz çayı, Cəbrayıl rayonu | Araz çayı üzərindən salınmış körpüdür. |
Abidələr yalnız dərsdə adı çəkilən abidələrdir.
- 1Faktı qeyd etmə: Heydər Əliyev bu dastanı Azərbaycan xalq ədəbiyyatının ən qədim yazılı abidəsi və bütün türk dünyasının əvəzsiz sərvəti kimi qiymətləndirmişdir.
- 2Nəticə çıxarma: Bu, dastanın təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün türk xalqları üçün mühüm mənbə olduğunu göstərir.
- 1Tarixləri toplama: Ozanlar dastanı VII–IX əsrlərdə yaymışlar, Adam Oleari XVII əsrdə Dərbənddə Dədə Qorqudun qəbrini görmüşdür, əlyazma nüsxələri isə yalnız XIX əsrdən məlumdur.
- 2Sıralama: Bu tarixlər ardıcıllıqla düzülərək dastanın yaranmasından elm aləmində tanınmasına qədər olan yol izlənilir.
Bəzi şagirdlər ‘Kitabi-Dədə Qorqud’un yalnız ədəbi əsər olduğunu düşünür, halbuki mətndə o, Vətən tarixinin qiymətli mənbəyi kimi təqdim olunur.
Naxçıvandakı Əlincə qalasını Şamaxıdakı günbəzli məscidlə qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir – onlar fərqli yerlərdədir.
Adam Olearini və Övliya Çələbini eyni səyyah kimi qəbul etməyin – Adam Oleari alman, Övliya Çələbi isə Osmanlı səyyahıdır.
Axça sözünü müasir pul vahidi olan manatla qarışdırmayın – dastanda bu, oğuzların ticarətdə istifadə etdiyi qızıl puldur.
Dastanın hər boyu fərqli mövzunu əks etdirir: ‘Bəkil oğlu İmran boyu’ gürcü feodallarına qarşı mübarizədən, ‘Qanlı Qoca oğlu Qanturalı boyu’ isə Bizansın məkrli siyasətindən bəhs edir.
Qaydalar
- 1IX–XI əsrlərdə siyasi dirçəliş və iqtisadi tərəqqi Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına müsbət təsir etdi.
- 2Bu dövrdə ərəb dili Azərbaycanda elm və təhsil dili kimi geniş işlədilirdi.
- 3Azərbaycan alimləri islam dünyasında Müsəlman İntibahının yaranmasında çox fəal iştirak edirdilər.
- 4Dövrün əsas memarlıq abidələri Naxçıvanda Əlincə qalası, Şamaxının Sündi kəndindəki günbəzli məscid və Araz çayı üzərindəki Xudafərin körpüsü idi.
- 5‘Kitabi-Dədə Qorqud’ dastanı Azərbaycan xalq ədəbiyyatının ən qədim yazılı abidəsi olub, Vətən tarixinin qiymətli mənbəyidir.
- 6Dastanın iki əlyazma nüsxəsi (Drezden və Vatikan) tapılmış və elm aləminə XIX əsrdən məlum olmuşdur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir