Əhalinin məşğuliyyəti və həyat tərzi
Təsərrüfat həyatı, şəhərlərin quruluşu, kəndlilərin vəziyyəti və vergi sistemi (IX–XI əsrlər).
IX–XI əsrlərdə müstəqil feodal dövlətlərin yaranması Azərbaycanın iqtisadi həyatına və əhalinin yaşayış şəraitinə təkan verdi. Urmiya gölü ətrafında, Mil-Muğan düzlərində və Kür, Araz, Səfidrud çayları boyunca süni suvarmadan geniş istifadə olunur, bol taxıl, pambıq, bostan-tərəvəz yetişdirilirdi; Şirvan və Dərbənddə kətan, Lənkəran və Şəkidə çəltik, Şəki-Şirvan-Bərdədə isə ipəkçilik mühüm yer tuturdu, dağlıq bölgələrdə isə əhali daha çox maldarlıqla məşğul olurdu. Ölkənin yeraltı sərvətləri də zəngin idi: Şiz ətrafında qızıl-gümüş-qurğuşun-civə, Bəzz dağlarında qırmızı kvars, Gəncə-Savalanda dəmir-mis, Təbriz-Naxçıvanda daş duz, Bakıda neft çıxarılırdı. Şəhərlər qala divarları ilə əhatələnmiş İçərişəhər (bazar, məscid, hökmdar sarayı) və Bayırşəhərdən (sənətkar məhəllələri) ibarət idi; Bərdə, Dərbənd və Təbriz mühüm ticarət-sənətkarlıq mərkəzləri kimi tanınırdı, Ərdəbil, Marağa və Şamaxı da böyük şəhərlər sayılırdı. Kəndlilər torpaqlarını itirib ərəb feodallarının ilcə torpaqlarında asılı hala düşən uluclara və dağlıq bölgələrdə qalan azad kəndlilərə bölünürdü, torpağın əsas forması isə mülk idi. Başlıca vergi məhsulun onda birinə bərabər üşr idi, müsəlman olmayanlar isə cizyə ödəyirdi.
Məsələn: Yaqut əl-Həməvinin yazdığına görə, Bakıda neft quyusunun icarə haqqı min dirhəmə çatırdı.
Əsas terminlər
| Ərazi | Çıxarılan sərvət |
|---|---|
| Şiz şəhəri ətrafı | Qızıl, gümüş, qurğuşun, civə |
| Bəzz qalası ətrafındakı dağlar | Qırmızı kvars |
| Gəncə və Savalan ətrafı | Dəmir, mis |
| Təbriz və Naxçıvan | Daş duz |
| Bakı | Neft |
IX-XI əsrlərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində çıxarılan yeraltı sərvətlər (səh. 45).
| Vergi | Kimdən alınırdı / mahiyyəti |
|---|---|
| Üşr | Torpaqdan istifadəyə görə alınan, məhsulun onda birinə bərabər əsas vergi |
| Xüms və zəkat | Müsəlman əhalidən alınırdı |
| Cizyə | Müsəlman olmayan əhalidən alınırdı |
| Xərac | Torpaq vergisinin sonrakı adı; toplanması üçün qəbalə (icazə kağızı) verilirdi |
IX-XI əsrlərdə Azərbaycanda tətbiq olunan başlıca vergi növləri (səh. 48).
- 11-ci addım — Fakt: Xilafət ağalığına son qoyulması və müstəqil dövlətlərin yaranması iqtisadi tərəqqiyə səbəb oldu.
- 22-ci addım — Nəticə: Lakin sonrakı dövrdə ara müharibələri, sülalələrin bir-birini zorla devirməsi və xarici basqınlar iqtisadiyyata ağır zərbə vurdu.
- 1Müşahidə: Yaqut əl-Həməvi yazır ki, Bakıda neft quyusunun icarə haqqı min dirhəmə çatır və yanında daim ağ neft püskürən başqa quyu da var.
- 2Nəticə: Bu, Bakının artıq həmin dövrdə zəngin neft mənbəyinə malik olduğunu və bunun iqtisadi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Bəzi şagirdlər ipəkçiliyi təkcə bir şəhərlə əlaqələndirir, halbuki mətndə ipəkçiliyin Şəki, Şirvan və Bərdə olmaqla üç bölgədə mühüm yer tutduğu göstərilir.
İçərişəhər və Bayırşəhəri qarışdırmaq səhvdir — bazar, məscid və hökmdar sarayı İçərişəhərdə, sənətkarların yaşadığı məhəllələr isə Bayırşəhərdə yerləşirdi.
Üşr vergisini bütün əhalidən eyni cür alınan vergi saymaq yanlışdır — mətndə müsəlman əhalinin xüms və zəkat, müsəlman olmayanların isə cizyə ödədiyi göstərilir.
Uluc və azad kəndlini eyniləşdirmək olmaz — uluclar düzənlik bölgələrdə, azad kəndlilər isə dağlıq bölgələrdə yaşayırdı.
Bərdə və Dərbəndin rolunu qarışdırmaq səhvdir — Bərdə sənətkarlıq və ticarət mərkəzi, Dərbənd isə liman və kətan parça istehsalı mərkəzi kimi tanınırdı.
Qaydalar
- 1IX–XI əsrlərdə Azərbaycanda süni suvarmadan geniş istifadə olunur, taxıl, pambıq, bostan-tərəvəz, kətan, çəltik və ipəkçilik inkişaf edirdi.
- 2Şəhərlər İçərişəhər (bazar, məscid, hökmdar sarayı, mədrəsə, karvansara, hamam) və Bayırşəhər (sənətkar məhəllələri) adlı iki hissədən ibarət idi.
- 3Bərdə sənətkarlıq və ticarət, Dərbənd isə liman fəaliyyəti və kətan istehsalı ilə fərqlənirdi; Təbriz, Ərdəbil, Marağa və Şamaxı da böyük və zəngin şəhərlər sayılırdı.
- 4Kəndlilər uluclara (ilcə torpaqlarında asılı) və azad kəndlilərə (dağlıq bölgələrdə) bölünürdü.
- 5Torpaq sahibliyinin əsas forması mülk idi; başlıca vergi məhsulun onda birinə bərabər üşr idi, müsəlman olmayanlar isə cizyə ödəyirdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir