Müstəqil dövlətçiliyin bərpası
Xilafətin zəifləməsi ilə Şirvanşahlar, Dərbənd əmirliyi, Tiflis əmirliyi və Şəki hakimliyinin yaranması.
IX əsrin ortalarında Ərəb xilafəti Babəkin başçılığı ilə aparılan xalq azadlıq müharibəsi nəticəsində xeyli zəiflədi. Bundan yararlanan uc bölgələrin, o cümlədən Azərbaycanın əyalət hakimləri tədricən mərkəzi hakimiyyətdən uzaqlaşaraq müstəqil siyasət yeritməyə başladılar. Beləliklə, Azərbaycanda Şirvanşahlar, Dərbənd əmirliyi, Tiflis əmirliyi və Şəki hakimliyi kimi müstəqil qurumlar meydana gəldi. Şirvan hakimi Heysam ibn Xalid 861-ci ildə şah titulunu qəbul edərək Xilafətlə bütün əlaqələrini kəsdi və Şirvanşahlar dövlətinin əsasını qoydu. Onun ərəb mənşəli Məzyədi sülaləsindən olması səbəbindən bu dövlət Məzyədilər dövləti də adlanırdı. Sonrakı hakim Əbu Tahir dövlətin sərhədlərini genişləndirərək 918-ci ildə paytaxtı Şamaxıya köçürdü, ondan sonra hakimiyyətə gələn oğlu və nəvəsi isə Qəbələ və Bərdə bölgələrini dövlətə birləşdirdi. X əsrin 80-ci illərində Şirvanşahlar daha da güclənərək Şəki hakimliyini, Dərbənd əmirliyini və Tabasaranı özünə tabe etdi. Dərbənddə Haşim əs-Sulami 869-cu ildə müstəqilliyini elan etdi, Tiflisdə isə Cəfərilər sülaləsi hakimiyyəti öz əlinə aldı. Şəki hakimliyi isə islamla xristianlıq arasında qarşıdurma bölgəsinə çevrildi.
Məsələn: Şirvanşah Əbu Tahir dövlətin ərazisini cənubda Kür çayına, şimalda isə Dərbəndə qədər genişləndirdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 861-ci il | Heysam ibn Xalidin şah titulunu qəbul edərək Şirvanşahlar dövlətinin müstəqilliyini elan etməsi |
| 869-cu il | Haşim əs-Sulaminin özünü müstəqil elan edərək Dərbənd əmirliyinin yaranması |
| 918-ci il | Şirvanşah Əbu Tahirin paytaxtı Şamaxıya köçürməsi |
| X əsrin 80-ci illəri | Şirvanşahlar dövlətinin Şəki hakimliyini, Dərbənd əmirliyini və Tabasaranı özünə tabe etməsi |
| X əsrin sonu | Dərbənd əmirliyinin müstəqilliyini itirərək Şirvanşahlardan asılı vəziyyətə düşməsi |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında tərtib olunmuşdur.
| Dövlət | Mərkəz | Mənşə |
|---|---|---|
| Şirvanşahlar | Şamaxı | Ərəb (Məzyədi sülaləsi) |
| Dərbənd əmirliyi | Dərbənd | Ərəb (Haşimilər sülaləsi) |
Mərkəz və mənşəni qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
- 1Məlumatın toplanması: Mətndə deyilir ki, Heysam ibn Xalid ərəb mənşəli Məzyədi sülaləsindən idi.
- 2Nəticənin çıxarılması: Buna görə Şirvanşahlar dövləti eyni zamanda Məzyədilər dövləti də adlandırılırdı.
- 1Tarixlərin toplanması: Şirvanşahlar dövlətinin yaranması – 861-ci il, Dərbənd əmirliyinin yaranması – 869-cu il, Şamaxının paytaxt olması – 918-ci il.
- 2Sıralanması: Bu tarixlər xronoloji ardıcıllıqla düzülərək dövlətlərin yaranma və inkişaf mərhələləri müəyyən edilir.
Bəzi şagirdlər Şirvanşahlar dövlətinin başlanğıcdan paytaxtının Şamaxı olduğunu düşünür. Əvvəlcə paytaxt Şirvan şəhəri idi, Şamaxı yalnız 918-ci ildən paytaxt oldu.
Məzyədilər ayrıca dövlət deyil, Şirvanşahların mənsub olduğu sülalənin adıdır.
Haşim əs-Sulaminin adı bəzi mənbələrdə Haşim ibn Suraka kimi yazılır, bunu fərqli bir hakim kimi qəbul etməyin.
Şəki hakimliyi digər Azərbaycan dövlətlərindən fərqli olaraq dini qarşıdurma bölgəsi kimi seçilirdi.
Qaydalar
- 1IX əsrin ikinci yarısında Ərəb xilafətinin zəifləməsi ilə uc bölgələrdə, o cümlədən Azərbaycanda müstəqil dövlətlər yarandı.
- 2Şirvanşahlar dövlətinin əsasını 861-ci ildə şah titulunu qəbul edən Heysam ibn Xalid qoydu.
- 3Heysam ibn Xalid Şirvanla Xilafət arasındakı bütün əlaqələri kəsmiş, ərəb mənşəli Məzyədi sülaləsindən olduğu üçün isə dövlət Məzyədilər dövləti də adlanmışdır.
- 4Şirvanşah Əbu Tahir dövlətin ərazisini genişləndirərək 918-ci ildə paytaxtı Şirvan şəhərindən Şamaxıya köçürdü.
- 5Dərbənd əmirliyi 869-cu ildə Haşim əs-Sulaminin müstəqillik elanı ilə yarandı və ərəb əsilli Haşimilər sülaləsi tərəfindən idarə olunurdu.
- 6Şəki hakimliyi və Tiflis əmirliyi IX əsrin 60-cı illərində Xilafətin təsirindən azad olan digər müstəqil qurumlar idi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir