İslamın milli və mədəni inkişafa təsiri
İslamın yayılması, xalqın formalaşması, ticarət və mədəni inkişaf.
Ərəb ağalığı dövründə İslam dini Azərbaycanda tədricən yayıldı: ərəblər tabe etdikləri əhalini peyğəmbərin göstərişlərinə uyğun ədalətlə islama dəvət edir, Sasanilərə nisbətən az vergi alırdılar. Din daha sürətlə cənubda, Muğanda, Mildə və Xəzər sahilində yayıldı, dağlıq yerlərdə isə xristianların müqaviməti güclü qaldı. Xristianlar 'əhli-kitab' sayıldığından təqib olunmadı, cizyə ödəməklə kifayətləndi, kilsələri isə dövlət himayəsinə götürüldü; Albaniyanın xristian əhalisi tamamilə yox olmadı, bir hissəsi zaman keçdikcə islamı qəbul etdi. Dini birliyin yaratdığı mənəvi birlik ərazi, dil və soykök birliyinə əlavə olub vahid Azərbaycan xalqının formalaşmasını başa çatdırdı, çoxsaylı türk tayfaları bu prosesdə həlledici rol oynadı. Xilafət ticarət yollarındakı əhəmiyyətinə görə diqqətini artırdı, gömrük rüsumları müəyyənləşdirdi, pul islahatı keçirdi; Ərdəbil, Bərdə, Dəbil, Tiflis və Dərbənd ticarət-sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilib sikkə kəsməyə başladı. Ərəb dili rəsmi dövlət dilinə çevrildi, azərbaycanlı gənclər Bağdad, Nəcəf, Kufə və Mədinədə təhsil aldı, tarixçi Musa Kalankatlı və şair Dəvdək bu dövrün tanınmış mədəniyyət xadimləri idi.
Məsələn: Bərdədə Tərtər çayı üzərində daş körpü, Şamaxıda isə böyük Cümə məscidi bu dövrdə inşa edilmişdi.
Əsas terminlər
| Sahə | Yenilik |
|---|---|
| Dil | Ərəb dili idarə, məhkəmə, məktəb və mədrəsələrdə rəsmi dövlət dili oldu |
| Ticarət | Yerli (müsəlman və qeyri-müsəlman) tacirlərdən 5 faiz, xaricilərdən 10 faiz gömrük rüsumu alındı |
| Pul | Pul islahatı keçirildi, Bizans və Sasani sikkələri dövriyyədən çıxarıldı |
| Memarlıq | Bərdədə Tərtər çayı üzərində daş körpü, Şamaxıda böyük Cümə məscidi inşa edildi |
VII–IX əsrlərdə Azərbaycanda islamın təsiri ilə baş verən əsas yeniliklər.
| Əhali qrupu | Siyasət |
|---|---|
| Bütpərəst və atəşpərəstlər | İslamı qəbul etmələrində israrlı idilər |
| Xristianlar ('əhli-kitab') | Təqib olunmadı, cizyə ödəməklə kifayətləndi |
| Alban kilsəsi | Vergidən azad edilib dövlət himayəsinə götürüldü |
Xilafətin fəth etdiyi əhali qruplarına münasibəti (mətnə əsasən).
- 1Səbəb: Ərəb ağalığı dövründə Xilafət yerli əhalidən Sasani dövlətinə nisbətən dəfələrlə az vergi alırdı.
- 2Vasitəçi amil: Bu, ədalətli davranış və şəxsiyyət-mülkiyyətin qorunması ilə birləşərək yerli əhalinin yeni dinə rəğbətini artırdı.
- 3Nəticə: Nəticədə islam dini Azərbaycanın cənubunda, Muğanda, Mildə və Xəzər sahilində sürətlə yayıldı.
- 1Məlumat: Mətnə görə ərəb işğalları dövründə Albaniyanın xristian əhalisi islam dininin təsirindən kənarda qaldı.
- 2Təhlil: Zaman keçdikcə xristian albanların bir hissəsi islamı qəbul etdi, digər hissəsi isə Alban kilsəsi çərçivəsində qaldı.
- 3Nəticə: Bu, xristianlığın Azərbaycanda tamamilə yox olmadığını, tədricən zəiflədiyini göstərir.
Bəzi şagirdlər İslamdan sonra xristianlığın Azərbaycanda tamamilə yox olduğunu düşünür, halbuki mətndə göstərildiyi kimi Alban kilsəsi 'əhli-kitab' statusu ilə qorunub, əhalinin yalnız bir hissəsi zaman keçdikcə islamı qəbul edib.
Bərdədə tikilən daş körpü ilə Şamaxıdakı Cümə məscidini eyni tikili hesab etmək səhvdir – körpü Bərdədə, Cümə məscidi isə Şamaxıdadır.
Cizyəni cəza vergisi hesab etməyin – mətnə görə bu, xristianların təqib olunmaması müqabilində ödədiyi vergi idi.
Musa Kalankatlını tarixçi, Dəvdəki isə şair kimi ayırd etmək faydalıdır – mətn onları ayrı-ayrı sahələrin nümayəndəsi kimi göstərir.
Qaydalar
- 1Ərəb ağalığı dövründə islamın yayılması dövlət işləri ilə yanaşı təhsildə, elmdə və ədəbiyyatda ərəb əlifbası və ərəb dilinin işlənməsinə səbəb oldu.
- 2Xilafətin yerli əhalidən Sasanilərə nisbətən az vergi alması yeni dinə rəğbəti artırdı, yalnız dağlıq və dağətəyi yerlərdə xristianların müqaviməti güclü qaldı.
- 3Xristianlar 'əhli-kitab' sayıldığı üçün təqib olunmadı, cizyə ödəməklə kifayətləndi, kilsələri isə vergidən azad edilib dövlət himayəsinə götürüldü.
- 4İslamın yaratdığı dini birlik ərazi, dil və soykök birliyinə əlavə olaraq vahid Azərbaycan xalqının formalaşma prosesini başa çatdırdı.
- 5Ərəb dili Xilafətdə rəsmi dövlət dilinə çevrildi, idarə, məhkəmə, məktəb, mədrəsə və elmi-bədii əsərlərdə yalnız bu dil işlədildi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir