Ərəb işğalına qarşı mübarizə. Cavanşir
Mehranilərin hakimiyyəti, ərəb yürüşləri və Cavanşirin hərbi-diplomatik fəaliyyəti.
VII əsrin əvvəllərində Azərbaycanın şimalında Mehranilər sülaləsi hakimiyyətə gəldi, əvvəlcə Girdiman vilayətində, sonra bütün Albaniyada, Bərdə isə yenidən paytaxt oldu. Elə bu dövrdə Sasani imperiyası ərəblərin zərbələri altında zəifləyirdi, Albaniya isə Sasanilərdən asılı vəziyyətdə qalırdı. Sasani paytaxtı Mədain mühasirəyə alındıqdan sonra gənc sərkərdə Cavanşir vətəninə qayıtdı və 642-ci ildə atası onu hökmdar taxtına çıxardı. Elə həmin il ərəb sərkərdəsi Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyar ibn Fərruxzadı məğlub edərək Cənubi Azərbaycanı Xilafətə tabe etdi. Ərəb ordusu sonra Muğana, Şirvana, Dərbəndə, daha sonra Xəzər torpaqlarına yürüdü, lakin Bələncər yaxınlığında dəfələrlə xəzərlərə məğlub oldu. Cavanşir həm bacarıqlı sərkərdə, həm mahir diplomat kimi çıxış edərək xəzərlərlə sülh bağlayıb xaqanın qızı ilə evləndi, Bizans imperatoru ilə ittifaq qurdu, Xilafətin paytaxtı Şama gedib xəlifə Müaviyə ilə danışıqlar apardı. Bu səylər sayəsində Albaniya uzun müddət daxili müstəqilliyini qoruya bildi, 681-ci ildə isə Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürüldü, 705-ci ildə Xilafət Mehranilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoydu.
Məsələn: Cavanşir 654-cü ildə Bizans imperatoru ilə Xilafətə qarşı birgə mübarizə barədə razılığa gəldi, lakin Bizans öz öhdəliyini yerinə yetirmədi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 639-cu il | Ərəb qoşunları Qəzvini tutdu, Cənubi Azərbaycanın işğalına başladı |
| 642-ci il | Cavanşir Albaniyanın hökmdarı taxtına çıxarıldı; ərəb sərkərdəsi mərzban İsfəndiyar ibn Fərruxzadı məğlub etdi |
| 653-cü il | Ərəblərin yeni yürüşü, Bələncərdə yenə xəzərlərə məğlub oldular |
| 654-cü il | Cavanşir Bizans imperatoru ilə Xilafətə qarşı ittifaq yaratdı |
| 681-ci il | Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürüldü |
| 705-ci il | Xilafət Mehranilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoydu |
Cavanşirin dövrünün əsas tarixləri, yalnız dərsdə keçən illər üzrə.
| Hadisə | Tərəflər | Nəticə |
|---|---|---|
| 642-ci il döyüşü | Ərəb sərkərdəsi ↔ Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyar ibn Fərruxzad | Mərzban məğlub oldu, Cənubi Azərbaycan Xilafətə tabe edildi |
| Bələncər döyüşləri | Ərəb ordusu ↔ Xəzərlər | Ərəb ordusu dəfələrlə məğlub oldu |
| Cavanşir – Bizans ittifaqı (654) | Cavanşir ↔ Bizans imperatoru | Bizans öhdəliyini yerinə yetirmədi |
| Cavanşir – Xəzər sülhü | Cavanşir ↔ Xəzər xaqanı | Sülh bağlandı, xaqanın qızı ilə evlənmə, əsirlərin qaytarılması |
| Şam səfərləri | Cavanşir ↔ xəlifə Müaviyə | Daxili müstəqillik saxlanıldı, vergilər üçdə bir azaldıldı |
Cavanşirin dövründəki əsas hərbi və diplomatik addımlar.
- 1Tarixləri qeyd et: Mətndə keçən illəri sadalayaq: 642 (Cavanşirin hökmdar olması), 653 (yeni ərəb yürüşü), 654 (Bizansla ittifaq), 681 (Cavanşirin öldürülməsi), 705 (Mehranilərin hakimiyyətinin sonu).
- 2Ardıcıllığı qur: Bu tarixləri artan sıra ilə düzsək: 642 → 653 → 654 → 681 → 705.
- 1Vəziyyəti müəyyən et: VII əsrin 60-cı illərinin əvvəlində xəzərlər Albaniyaya iki dəfə basqın etdi, ikinci basqında çoxlu qənimət və əsir apardılar.
- 2Nəticəni izah et: Cavanşir xəzər xaqanı ilə sülh bağlayıb onun qızı ilə evləndi, xəzərlər əsirləri və qənimətləri geri qaytardı, hücumların arası kəsildi.
Bir çox şagird elə düşünür ki, Cavanşir yalnız hərbi sərkərdə olub, halbuki mətn onun həm də mahir diplomat kimi Xəzər və Bizansla danışıqlar apardığını göstərir.
Cavanşirin hökmdar olduğu il (642) ilə ərəblərin Cənubi Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyarı məğlub etdiyi il tez-tez qarışdırılır — hər iki hadisə eyni ildə, lakin fərqli yerlərdə baş vermişdir.
Bələncər yaxınlığındakı döyüşlərdə qalib gələn ərəblər deyil, xəzərlər olmuşdur.
Mətndə Cavanşirin ölümü ilə Mehranilər sülaləsinin süqutu eyni il deyil: Cavanşir 681-ci ildə öldürülüb, Xilafət isə sülaləyə yalnız 705-ci ildə son qoymuşdur.
Musa Kalankatlının 'Albaniya tarixi' əsəri Cavanşiri vətənin xeyri barədə gecə-gündüz düşünən hökmdar kimi təsvir edir.
Qaydalar
- 1Mehranilər sülaləsi VII əsrin əvvəllərində Albaniyada hakimiyyətə gəldi, Bərdə yenidən paytaxt oldu.
- 2Albaniya VII əsrin 30-cu illərində Sasani imperiyasından asılı idi.
- 3Cavanşir 642-ci ildə atası tərəfindən Albaniyanın hökmdarı təyin edildi.
- 4642-ci ildə ərəb sərkərdəsi Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyar ibn Fərruxzadı məğlub etdi, Cənubi Azərbaycan Xilafətə tabe edildi.
- 5Ərəb ordusu Bələncər yaxınlığında xəzərlərdən dəfələrlə məğlubiyyətə uğradı.
- 6Cavanşir 654-cü ildə Bizans imperatoru ilə Xilafətə qarşı ittifaq yaratdı, lakin Bizans öhdəliyini yerinə yetirmədi.
- 7Cavanşir Xəzər xaqanı ilə sülh bağlayıb xaqanın qızı ilə evləndi.
- 8681-ci ildə Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürüldü, 705-ci ildə Xilafət Mehranilərin hakimiyyətinə son qoydu.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir