Xilafət dövründə idarəetmə, torpaq və vergi siyasəti
Ərəb əmirliyi, köçürmə siyasəti, torpaq sahibliyi formaları və vergi növləri.
Ərəb-Xəzər müharibələri bitdikdən sonra Azərbaycanda sabitlik yarandı və xilafət Sasanilərin idarəçilik, vergi sistemini qismən dəyişikliklə qüvvədə saxladı. Bütün hakimiyyət ərəb canişini – əmirin əlində cəmləşdi; əmirliyin iqamətgahı əvvəlcə Dəbil şəhərində, sonra isə Bərdədə yerləşdi, ilk vaxtlar yerli əyanlardan istifadə edilsə də, tədricən bütün vəzifələrə ərəblər təyin olundu. Xilafət mövqeyini möhkəmləndirmək üçün köçürmə siyasətindən istifadə etdi: Kufə, Bəsrə və Suriyadan ərəb tayfaları köçürülərək strateji şəhərlərdə – xüsusən Dərbənd ətrafında – rabatlar yaradıldı, bu hərbi məskənlər isə yerli əhalinin hesabına saxlanılırdı. Yalnız Ərəb-Xəzər müharibələri VIII əsrin sonunda tam başa çatdıqdan sonra bu köçürülmə dayandırıldı. Torpaq sahibliyinin 5 forması var idi: divan (dövlətə məxsus), iqta (xidmətə görə verilən, bağışlanan və ya icarəli), mülk (feodalın irsi torpağı), vəqf (satılmayan dini torpaq) və icma (camaat torpağı). Vergilərdən xərac torpaqdan, cizyə isə xristian və yəhudilərdən alınırdı, müsəlmanlar isə xüms və zəkat ödəyirdi.
Məsələn: Abbasilər hakimiyyətə gəldikdən sonra xərac artıq məhsula görə deyil, torpaq sahəsinə görə toplanmağa başlandı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| VIII əsrin əvvəli | Xilafət Qafqazın idarə olunmasında dəyişiklik etdi, əmirliyin mərkəzi Dəbildən Bərdəyə köçürüldü |
| VIII əsrin 20-ci illəri | Xilafət Dərbəndi yenidən tutaraq oraya Suriyadan çoxlu ərəb döyüşçüsü köçürdü |
| 725-ci il | Əməvilər əhalini və əmlakı siyahıya aldı, meyvə bağları və emalatxanalar üzərinə əlavə vergilər qoydu |
| VIII əsrin ortaları | Abbasilər hakimiyyətə gəldi, vergilər artırıldı, xərac torpaq sahəsinə görə toplanmağa başlandı |
| VIII əsrin sonu | Ərəb-Xəzər müharibələri başa çatdı, ərəblərin Azərbaycana köçürülməsi dayandırıldı |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixi mərhələlər.
| Torpaq növü | Kimə məxsus idi | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Divan | Dövlət (xəlifə) | Gəliri birbaşa dövlət xəzinəsinə daxil olurdu |
| İqta | Xidmətə (əsasən hərbi) görə verilənlərə | Bağışlanan iqta irsi, icarə edilən iqta isə şərti idi |
| Mülk | Yerli feodallar (malik) | Feodalın irsi torpağı idi |
| Vəqf | Dini idarələr, məscid və pirlər | İcarəyə verilirdi, lakin satmaq və bağışlamaq olmazdı |
| İcma | Camaat | Vergi yükünün əsas ağırlığı bu torpaqları becərən kəndlilərin üzərinə düşürdü |
Beş torpaq sahibliyi forması və onların xüsusiyyətləri.
- 1Əsas amili müəyyən et: Şəxs həm torpaq sahibi (buna görə xərac), həm də qeyri-müsəlman, yəni xristian və ya yəhudi (buna görə əlavə cizyə) olduğundan hər iki vergini ödəməli idi.
- 1Dəyişikliyi tap: VIII əsrin ortalarında Abbasilər hakimiyyətə gəldikdən sonra xərac artıq məhsula görə deyil, Sasani dövründə olduğu kimi, torpaq sahəsinə görə toplanmağa başlandı.
Xərac ilə cizyəni qarışdırmayın: xərac torpaqdan (məhsuldan) alınan vergi idi, cizyə isə xristian və yəhudilərdən alınan can vergisi idi.
İqtanın iki formasını qarışdırmayın: bağışlanan iqta nəsildən-nəslə keçən irsi torpaq idi, icarə edilən iqta isə şərti idi.
Vəqf torpağını satmaq və ya bağışlamaq olmazdı — onu yalnız icarəyə vermək mümkün idi.
Əmirliyin mərkəzi əvvəlcə Dəbil şəhərində idi, sonra Bərdəyə köçürüldü — bu iki şəhəri qarışdırmayın.
Xüms ilə zəkatı qarışdırmayın: xüms yeni əldə edilmiş əmlak və hərbi qənimətə görə, zəkat isə ehtiyacı olan müsəlmanların xeyrinə ödənilirdi.
Qaydalar
- 1Ərəb ağalığı dövründə bütün hakimiyyət ərəb canişini – əmirin əlində cəmləşmişdi, əmirliyin mərkəzi əvvəlcə Dəbil, sonra isə Bərdə şəhəri idi.
- 2Xilafət köçürmə siyasətindən istifadə edərək Kufə, Bəsrə və Suriyadan ərəb tayfalarını Azərbaycana köçürdü və strateji şəhərlərdə rabatlar adlı hərbi məskənlər yaratdı.
- 3Torpaq sahibliyinin 5 forması var idi: divan (dövlət torpağı), iqta (xidmətə görə verilən torpaq), mülk (feodalın irsi torpağı), vəqf (dini idarələrin torpağı) və icma (camaat torpağı).
- 4Xərac torpaq (məhsul) vergisi, cizyə isə xristian və yəhudilərdən alınan can vergisi idi.
- 5Müsəlman əhali yeni əldə edilmiş əmlaka və hərbi qənimətə görə xüms, ehtiyacı olan müsəlmanların xeyrinə isə zəkat ödəyirdi.
- 6Əməvilər və Abbasilər dövründə vergilər artırıldı, Abbasilər dövründə isə xərac məhsula görə deyil, torpaq sahəsinə görə toplanmağa başlandı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir