Feodal münasibətlərinin inkişafı
Dastakert və xostak torpaq formaları, I Xosrovun islahatları, türk axını və dil birliyi.
VI əsrdə Azərbaycanda feodal münasibətləri sürətlə inkişaf edirdi: kənd icmalarının torpaqları feodalların əlinə keçir, torpaqsız qalan icma üzvləri asılı kəndliyə çevrilirdi. Bu dövrün əsas torpaq sahibliyi formaları dastakert – irsi torpaq sahibliyi və xostak – hərbi xidmət müqabilində verilən şərti torpaq sahibliyi idi. Azərbaycanın cənubu Adurbadaqan, şimalı isə Albaniya adı ilə Sasani imperiyasının tərkibində qalırdı. Feodal münasibətlərinin möhkəmlənməsinə Sasani şahı I Xosrovun islahatları təkan verdi: o, sahibsiz torpaqları hərbçilərə payladı və vergiyığan məmurların özbaşınalığına son qoydu. Dərslikdəki müqayisə cədvəlinə görə Azərbaycanda feodalizm III əsrdən başlayıb, kəndlilər feodallardan şəxsən asılı deyildi, halbuki Qərbi Avropada kəndlilər təhkimli idi. Eyni zamanda Sasani şahları Xəzərsahili bölgələrdə mövqelərini gücləndirmək və türk axınlarının qarşısını almaq üçün Dərbənd keçidində qalalar tikdirdilər. Erkən orta əsrlərdə isə ölkəyə axın edən türk tayfaları yerli türklərlə qaynayıb-qarışaraq dil birliyi yaratdı, bu da xalqın təşəkkülünü sürətləndirdi. Bu dövrdə əhalinin çoxu qədim türklərin təkallahlı dini olan tanrıçılığa sitayiş edirdi.
Məsələn: I Xosrov sahibsiz torpaqları hərbçilərə payladıqdan sonra uşaqlar, qadınlar, qocalar, hərbçilər, kahinlər və məmurlar can vergisindən azad edildilər.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| III əsr | Azərbaycanda feodal münasibətlərinin bünövrəsinin qoyulması (Azərbaycan-Qərbi Avropa müqayisə cədvəlinə görə) |
| VI əsr | Kənd icmalarının torpaqlarının feodalların əlinə keçməsi, I Xosrovun torpaq və vergi islahatları |
| VI–VII əsrlər | Albaniya və Adurbadaqanda feodal münasibətlərinin tədricən möhkəmlənməsi |
| VII əsr | Azərbaycan türk ədəbi dilinin formalaşması (‘Kitabi-Dədə Qorqud’) |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsas götürülüb.
| Azərbaycan | Qərbi Avropa |
|---|---|
| III əsrdən XIX əsrin II yarısına qədər | V əsrdən XVII əsrin ortalarına qədər |
| Kəndlilər feodallardan şəxsən asılı deyildilər | Kəndlilər təhkimli idi, yəni feodallardan şəxsən asılı idilər |
| Feodalların xüsusi təsərrüfatı, demək olar ki, yox idi | Feodalların xüsusi təsərrüfatları var idi |
Cədvəl dərsin 8-ci səhifəsində olduğu kimi verilib.
- 1İslahatdan əvvəlki vəziyyət: İslahatdan əvvəl bir çox torpaq sahibsiz qalırdı və vergiyığan məmurlar özbaşına davranırdı.
- 2İslahatın həyata keçirilməsi: I Xosrov sahibsiz torpaqları hərbçilərə payladı və vergiyığan məmurların özbaşınalığına son qoydu.
- 3Nəticə: Uşaqlar, qadınlar, qocalar, hərbçilər, kahinlər və məmurlar can vergisindən azad edildi, torpaq üzərində yeni asılılıq münasibətləri möhkəmləndi.
- 1Şərtin oxunması: Tutaq ki, bir torpaq irsən atadan oğula keçir və hərbi xidmətlə şərtlənməyib.
- 2Formaların yoxlanması: Dastakert irsi torpaq sahibliyi, xostak isə hərbi xidmət müqabilində verilən şərti torpaq sahibliyidir.
- 3Nəticə: Təsvir edilən şərtlərə dastakert forması uyğun gəlir.
Dastakert ilə xostak tez-tez qarışdırılır: dastakert irsi torpaq sahibliyidir, xostak isə hərbi xidmət müqabilində verilən şərti torpaqdır.
Adurbadaqan (cənub) ilə Albaniya (şimal) çox vaxt bir-birinə qarışdırılır — dərsin xəritəsində onlar Azərbaycanın ayrı-ayrı hissələri kimi göstərilib, 'vilayət' isə xəritədə Girdiman, Şəki kimi daha kiçik bölgələrin adıdır.
Can vergisindən azad olunanların siyahısını (uşaqlar, qadınlar, qocalar, hərbçilər, kahinlər, məmurlar) əzbərləmədən 'hamı azad edildi' düşünmək səhvdir.
Azərbaycanda kəndlilər feodaldan şəxsən asılı deyildi, Qərbi Avropada isə təhkimli idi — cədvəldəki bu fərqi qarışdırmaq olmaz.
Türk axınları ilə dil birliyinin yaranması ayrı-ayrı proseslərdir: axınlar tayfaların gəlişini, dil birliyi isə bunun nəticəsində yaranan ünsiyyət vahidliyini bildirir.
Qaydalar
- 1VI əsrdə Azərbaycanda kənd icmalarının torpaqları feodalların əlinə keçdi, torpaqsız qalan icma üzvləri asılı kəndliyə çevrildi.
- 2Dastakert irsi torpaq sahibliyi, xostak isə hərbi xidmət müqabilində verilən şərti torpaq sahibliyi idi.
- 3Sasani şahı I Xosrov sahibsiz torpaqları hərbçilərə payladı və vergiyığan məmurların özbaşınalığına son qoydu.
- 4I Xosrovun islahatından sonra uşaqlar, qadınlar, qocalar, hərbçilər, kahinlər və məmurlar can vergisindən azad edildilər.
- 5Sasani şahları Xəzərsahili bölgələrdə türk axınlarının qarşısını kəsmək üçün qalalar tikdirdi; VI əsrin ortalarında Dərbənd keçidində 8 metrlik daş divarlar inşa edildi.
- 6Erkən orta əsrlərdə türk tayfalarının axını və dil birliyinin yaranması Azərbaycan xalqının təşəkkülündə başlıca rol oynadı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir