hist7-az-22· Vahid Azərbaycan uğrunda· ~13 dəq

Ərdəbil hakimliyi

Şeyx Səfiəddindən Şeyx Heydərə: Səfəvi təriqətinin Ərdəbil hakimliyinə çevrilməsi, qızılbaş adının yaranması və kiçik İsmayılın taleyi.

Səfəvi təriqəti XIII əsrin sonunda Şeyx Səfiəddin (1254–1334) tərəfindən Ərdəbil şəhərində sırf dini-sufi hərəkat kimi yaradılmışdır. Mənbələrdə 'türk piri' adlandırılan Şeyx Səfiəddinin ardınca bütün Ərdəbil əhalisi onun müridinə çevrilmişdir. Varisləri XIV–XV əsrlərdə təriqəti Kiçik Asiya, İraq və Suriyaya yaymaqla yanaşı, Ərdəbil hakimi kimi mövqelərini də möhkəmləndirmişlər. Sünni hökmdarların ağır vergiləri və feodal ara müharibələri xalqı Səfəvi şeyxlərinin ətrafına toplamışdır. Cahan şahın əmri ilə 1449-cu ildə Ərdəbili tərk etməli olan Şeyx Cüneyd, Bayandurluların başçısı Həsən bəyin bacısı Xədicə bəyimlə evlənərək bu tayfa ilə ittifaq qurmuşdur. Şeyx Cüneyd yarımköçmə türk tayfalarını təriqətə cəlb edərək onu hərbi-siyasi qüvvəyə çevirməyə çalışmış, lakin 1460-cı ildə Şirvanşah I Xəlilullah və Cahan şahın (Qaraqoyunlu) birləşmiş qüvvələri ilə döyüşdə həlak olmuşdur. Oğlu Şeyx Heydər dayısı Həsən padşahın köməyi ilə 1470-ci ildə Ərdəbil hakimliyini geri almış, döyüşçülərinə on iki qırmızı zolaqlı çalma qəbul etdirərək 'qızılbaş' adının yaranmasına səbəb olmuş, 1483 və 1487-ci illərdə isə Şimali Qafqaza yürüşlər etmişdir. 1488-ci ildə Şahdağ yaxınlığındakı döyüşdə həlak olan Şeyx Heydərdən sonra Yaqub padşah Səfəvi tərəfdarlarını təqib etmişdir.

📌Nümunə

Məsələn: Şeyx Heydərin ölümündən sonra onun kiçik oğlu İsmayılı atasının dostları gizlətmişlər.

Əsas terminlər

Şeyx Səfiəddin — Səfəvi təriqətinin banisi (1254–1334), Ərdəbildə moizə oxuyaraq təriqəti yaratmış, mənbələrdə 'türk piri' adlandırılmışdır.
şiəlik — Səfəvi şeyxlərinin təbliğ etdiyi İslam məzhəbi.
müridlər — Ərəbcə davamçı deməkdir, Sufi şeyxinin şagirdlərinə deyilir.
Şeyx Cüneyd — XV əsrin ortalarında Ərdəbil vilayətinin dini-dünyəvi hökmdarı, tayfaları hərbiləşdirmiş, 1460-cı ildə döyüşdə həlak olmuşdur.
Şeyx Heydər — Şeyx Cüneydin oğlu, döyüşçülərinə on iki qırmızı zolaqlı çalma qəbul etdirmiş, 1488-ci ildə döyüşdə həlak olmuşdur.
qızılbaşlar — On iki qırmızı zolaqlı çalma taxan Səfəvi tərəfdarlarının aldığı ad.
Səfəvilərin təşəkkülü — Xronologiya
TarixHadisə
1254-1334Şeyx Səfiəddinin həyatı və təriqətin qurulması
1449Şeyx Cüneydin Cahan şahın əmri ilə Ərdəbili tərk etməsi
1460Şeyx Cüneydin Samur çayı döyüşündə həlak olması
1470Ərdəbil hakimliyinin Şeyx Heydərə qaytarılması
1483Şeyx Heydərin Şimali Qafqaza birinci yürüşü
1487Şeyx Heydərin Şimali Qafqaza ikinci yürüşü
1488Şeyx Heydərin Şahdağ döyüşündə həlak olması
1494Rüstəm padşahın Şəməsi döyüşündə keçmiş müttəfiqini məğlub etməsi

Yalnız dərsdə göstərilən illər əsas götürülmüşdür.

Səfəvi şeyxləri: təriqətdən hərbi hakimiyyətə
ŞeyxDövrƏsas addımıAqibəti
Şeyx Səfiəddin1254-1334Təriqəti Ərdəbildə qurduBütün Ərdəbil əhalisi onun müridi oldu
Şeyx Cüneyd1449-1460Tayfaları cəlb edib hərbi qüvvə yaratdıSamur çayı döyüşündə həlak oldu
Şeyx Heydər1470-1488Qırmızı zolaqlı çalma ilə 'qızılbaş' adını yaratdıŞahdağ döyüşündə həlak oldu

Hər şeyx təriqəti bir addım irəli aparıb, hərbi-siyasi qüvvəyə çevirib.

✎Səbəb–nəticə zənciri: təriqətdən hərbi-siyasi hakimiyyətə gedən yol
  1. 1Başlanğıc: Şeyx Səfiəddin XIII əsrin sonunda Ərdəbildə sırf dini-sufi təriqət yaradır.
  2. 2İnkişaf: Varisləri XIV-XV əsrlərdə təriqəti geniş ərazilərə yayır və Ərdəbil hakimi kimi mövqelərini möhkəmləndirir.
  3. 3Hərbiləşmə: Şeyx Cüneyd yarımköçmə tayfaları cəlb edərək hərbi qüvvə yaradır.
  4. 4Rəmzləşmə: Şeyx Heydər qırmızı zolaqlı çalma ilə tərəfdarlarına 'qızılbaş' adını qazandırır.
  5. 5Nəticə: Ərdəbil hakimliyi get-gedə güclü hərbi-siyasi qüvvəyə çevrilir.
✎Mənbədəki məlumatdan nəticə çıxarma: Şeyx Cüneydin mübarizəsi niyə əhəmiyyətlidir?
  1. 1Fakt: Şeyx Cüneydin Şirvanşah və Cahan şahın (Qaraqoyunlu) birləşmiş qüvvələrinə qarşı 1460-cı il döyüşü uğursuzluqla nəticələndi, özü öldürüldü.
  2. 2Sual: Bu məğlubiyyət təriqətin sonunu gətirdimi?
  3. 3Təhlil: Xeyr, oğlu Şeyx Heydər fəaliyyəti davam etdirdi və 1470-ci ildə Ərdəbil hakimliyini geri aldı.
  4. 4Nəticə: Demək, bir şeyxin məğlubiyyəti təriqətin süqutuna deyil, növbəti nəslin mübarizəsinə səbəb oldu.
🚫Tez-tez səhv

Şeyx Cüneydin 1449-cu ildə Ərdəbildən qovulmasını (Cahan şahın əmri ilə) onun 1460-cı ildə Şirvanşah və Cahan şahın birləşmiş qüvvələri ilə döyüşdə həlak olması ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli illərdə baş vermiş fərqli hadisələrdir.

🚫Tez-tez səhv

Şeyx Səfiəddin (təriqətin banisi, 1254-1334) ilə Şeyx Heydər (qızılbaş adının mənbəyi, 1470-1488) tez-tez qarışdırılır — aralarında iki əsrə yaxın fasilə var.

⚠️Diqqət

'Qızılbaş' adı dövlətin adından deyil, Şeyx Heydərin dövründə tətbiq olunan on iki qırmızı zolaqlı çalmadan yaranıb.

💡Qeyd

'Mürid' sözü ərəbcə davamçı deməkdir və Sufi şeyxinin şagirdinə aid edilir.

🚫Tez-tez səhv

Rüstəm padşahın Səfəvilərlə münasibətini tək istiqamətli düşünməyin — o, əvvəlcə köməkçi (Baysunquru məğlub etməkdə), sonra isə əleyhdar (1494 Şəməsi döyüşündə) olub.

Qaydalar

  1. 1Səfəvi təriqəti XIII əsrin sonunda Şeyx Səfiəddin tərəfindən Ərdəbildə sırf dini-sufi hərəkat kimi yaradılmışdır.
  2. 2Şeyx Səfiəddinin varisləri təriqəti Kiçik Asiya, İraq və Suriyaya yaymaqla yanaşı, Ərdəbil hakimi kimi mövqelərini möhkəmləndirmişlər.
  3. 3Şeyx Cüneyd yarımköçmə türk tayfalarını cəlb edərək təriqəti hərbi-siyasi qüvvəyə çevirməyə çalışmış, lakin 1460-cı ildə Şirvanşah və Cahan şahın (Qaraqoyunlu) birləşmiş qüvvələri ilə döyüşdə həlak olmuşdur.
  4. 4Şeyx Heydərin dövründə Səfəvi döyüşçülərinin on iki qırmızı zolaqlı çalma qəbul etməsi 'qızılbaş' adının yaranmasına səbəb olmuşdur.
  5. 5Şeyx Heydər 1488-ci ildə Şahdağın ətəyindəki döyüşdə birləşmiş Bayandurlu-Şirvan qüvvələrinə məğlub olub həlak olmuşdur.
  6. 6Yaqub padşahın təqiblərindən sonra Rüstəm padşah əvvəlcə Səfəvilərə kömək etsə də, 1494-cü ildə keçmiş müttəfiqinə qarşı çıxmışdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq