hist7-az-24· Vahid Azərbaycan uğrunda· ~13 dəq

Mərkəzləşdirilmiş vahid Azərbaycan dövləti

Şah I İsmayılın hakimiyyəti, Səfəvi dövlətinin qurulması və mərkəzləşdirmə tədbirləri.

XV əsrin sonunda Bayandurlu sülaləsi daxilində hakimiyyət mübarizəsi və feodal çəkişmələri Azərbaycanda Səfəvi təriqətinə rəğbəti artırdı. Ərdəbilin nüfuzlu din xadimi Şeyx Səfiəddinin nəslindən olan gənc İsmayıl 1499-cu ildə Lahicanı tərk edərək qızılbaş tərəfdarlarını ətrafına topladı və Şirvana yürüş etdi. 1500-cü ildə Cabanı döyüşündə Şirvan şahı Fərrux Yasar məğlub edilib həlak oldu, Şamaxı və Bakı tutuldu. 1501-ci ilin yayında Şərur döyüşündə Əlvəndin ordusu məğlub edildi və həmin ilin payızında İsmayıl Təbrizdə özünü şah elan edərək Səfəvi dövlətini qurdu. 1503-cü ildə Alma bulağı döyüşü Bayandurlu sülaləsinin hakimiyyətinə son qoydu, 1510-cu ildə isə Mərv döyüşü Xorasanı Səfəvilərə qazandırdı. Şah I İsmayıl şiəliyi rəsmi dövlət dini elan etdi, soyurqalı ləğv edib tiyul sistemini tətbiq etdi və dövlət idarəçiliyini Azərbaycan türk tayfalarının başçılarına həvalə etdi.

📌Nümunə

Məsələn: 1501-ci ilin payızında Təbrizə daxil olan I Şah İsmayıl özünü şah elan edərək mərkəzləşdirilmiş vahid Azərbaycan dövlətinin əsasını qoydu.

Əsas terminlər

Səfəvi dövləti — 1501-ci ildə I Şah İsmayıl tərəfindən Təbrizdə qurulan, Azərbaycan torpaqlarının əksər hissəsini vahid mərkəzləşdirilmiş dövlətdə birləşdirən dövlət.
Səfəvi qoşunu — Şah I İsmayılın ətrafında toplaşan qızılbaş tərəfdarlarından və Azərbaycan türk tayfalarından təşkil olunan, çərik adlı atlı dəstələrə əsaslanan hərbi qüvvə.
idarəçilik sistemi — Səfəvi dövlətində hakimiyyətin şah, Ali məclis, vəkil, vəzir, sədr və qorçubaşı arasında bölüşdürüldüyü mərkəzləşdirilmiş idarəetmə qaydası.
şah I İsmayıl — Şeyx Səfiəddinin nəslindən olan, 1501-ci ildə Səfəvi dövlətinin əsasını qoyan və 1501–1524-cü illərdə hakimiyyətdə olan hökmdar.
Alma bulağı döyüşü — 1503-cü ilin yayında Həmədan yaxınlığında baş verən, I İsmayılın 12 minlik qoşunla Bayandurlu Muradın 70 minlik ordusunu məğlub etdiyi və bu sülalənin hakimiyyətinə son qoyduğu döyüş.
Mərv döyüşü — 1510-cu ildə Xorasanda baş verən, Özbək hökmdarı Şeybani xanın öldürüldüyü və Xorasanın Səfəvi dövlətinə qatıldığı döyüş.
Səfəvi dövlətinin qurulması: xronologiya
TarixHadisə
1499Gənc İsmayıl Lahicanı tərk edib Ərdəbilə, oradan Astaraya hərəkət etdi
1500-cü ilin payızıCabanı döyüşündə Şirvan şahı Fərrux Yasar məğlub edilib həlak oldu
1501-ci ilin yazıSəfəvi qoşunu Bakını tutdu
1501-ci ilin yayıŞərur döyüşündə Əlvənd padşahın ordusu məğlub edildi
1501-ci ilin payızıI Şah İsmayıl Təbrizdə şah elan edildi, Səfəvi dövləti yarandı
1503-cü ilAlma bulağı döyüşündə Bayandurlu Muradın ordusu məğlub edildi
1507–1508Şah I İsmayılın Ərəb İraqına yürüşləri
1510Mərv döyüşündə Şeybani xan öldürüldü, Xorasan ələ keçirildi
1514Sultan I Səlimin Azərbaycana yürüşü

Yalnız dərsdə keçilən tarixlər göstərilib.

Səfəvi dövləti: əsas göstəricilər
GöstəriciMəlumat
Qurulma ili1501
İlk paytaxtTəbriz
BanisiŞah I İsmayıl (1501–1524)
Rəsmi dövlət diniŞiəlik
Sülalənin hakimiyyət illəri1501–1736

Səfəvi dövlətinin ilk mərhələsini xarakterizə edən əsas faktlar.

✎Səbəb–nəticə zəncirinin qurulması: Şiəliyin rəsmi din elan edilməsi
  1. 1Fakt: Şah I İsmayıl islam dininin şiəlik məzhəbini Səfəvi dövlətinin rəsmi dini elan etdi.
  2. 2Səbəb: Səfəvilərin soy kökünün Məhəmməd peyğəmbərlə bağlanması qonşu sünni hökmdarlardan üstünlüyünü nümayiş etdirmək məqsədi daşıyırdı.
  3. 3Nəticə: Bu dini-ideoloji zəmin əsasında sünniliyin hökmran olduğu Osmanlı və Şeybani hökmdarlarına qarşı qəti mübarizə başlandı.
✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi: 1501 → 1508 → 1510
  1. 1Addım 1: 1501-ci ilin payızında I Şah İsmayıl Təbrizdə şah elan edildi, Səfəvi dövləti yarandı.
  2. 2Addım 2: 1507–1508-ci illərdə şah I İsmayıl Ərəb İraqına yürüş edərək bu əraziləri Səfəvi dövlətinə qatdı.
  3. 3Addım 3: 1510-cu ildə şah I İsmayıl Xorasana yürüş edib Mərv döyüşündə qalib gəldi və Xorasanı ələ keçirdi.
🚫Tez-tez səhv

Bəzi şagirdlər Alma bulağı döyüşünü (1503, Bayandurlu Muradla) Mərv döyüşü (1510, Şeybani xanla) ilə qarışdırır — bunlar fərqli rəqiblərlə aparılan ayrı döyüşlərdir.

🚫Tez-tez səhv

1499 (İsmayılın Lahicanı tərk etməsi), 1501 (Səfəvi dövlətinin qurulması), 1503 (Alma bulağı döyüşü) və 1510 (Mərv döyüşü) tarixlərini qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.

⚠️Diqqət

Diqqət: Şirvanşahlar dövləti və Şəki hakimliyi mərkəzi hakimiyyətə tabe edildikdən sonra da yerli sülalələr yalnız daxili idarəçiliyi saxladı — bu, tam müstəqillik demək deyildi.

💡Qeyd

Səfəvi dövlətinin idarəçilik sistemində vəkil (şahın müavini), vəzir (mülki-maliyyə işləri), sədr (dini idarələr) və qorçubaşı (çərik dəstələrinin başçısı) fərqli vəzifələr daşıyırdı.

Qaydalar

  1. 1Səfəvi dövləti 1501-ci ildə I Şah İsmayıl tərəfindən Təbrizdə şah elan edilməklə yaradıldı.
  2. 2Şah I İsmayıl Ərdəbilin nüfuzlu din xadimi Şeyx Səfiəddinin nəslindən idi.
  3. 31500-cü ilin payızında Cabanı yaxınlığındakı döyüşdə Şirvan şahı Fərrux Yasar məğlub edilib həlak oldu.
  4. 41503-cü ildə Alma bulağı döyüşündə Bayandurlu Muradın ordusu məğlub edilərək bu sülalənin hakimiyyətinə son qoyuldu.
  5. 51510-cu ildə Mərv döyüşündə Şeybani xan öldürüldü və Xorasan Səfəvi dövlətinə qatıldı.
  6. 6Şah I İsmayıl şiəliyi rəsmi dövlət dini elan etdi və mərkəzləşdirmə üçün soyurqalı ləğv edib tiyul sistemini tətbiq etdi.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq