Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin başlanması
Çaldıran döyüşü, Osmanlı yürüşləri və Amasya sülhü ilə Səfəvi-Osmanlı qarşıdurmasının başlanğıcı.
XVI əsrin əvvəllərində gənc Səfəvi hökmdarının Azərbaycan və Şərqi Anadoluda mövqelərini möhkəmləndirməsi Osmanlı dövlətini qısqanclığa sövq etdi; hər iki tərəf Azərbaycanın zəngin sərvətlərinə təkbaşına yiyələnmək istəyirdi. Şah I İsmayıl Avropadan odlu silah əldə etməyə çalışsa da, Portuqaliya bu silahı göndərmədi. 1514-cü il avqustun 23-də Çaldıran düzündə baş verən döyüşdə sayca dəfələrlə üstün olan və odlu silahla silahlanmış Osmanlı qoşunu Şah I İsmayılın ordusunu məğlub etdi; Osmanlılar müvəqqəti olaraq Təbrizə daxil oldular, lakin geri çəkildilər. 1520-ci ildə I Səlim, 1524-cü ildə isə şah I İsmayıl vəfat etdikdən sonra Səfəvi taxtına 10 yaşlı Təhmasib çıxarıldı və tayfa əmirləri arasındakı çəkişmələr mərkəzi hakimiyyəti zəiflətdi. Sultan I Süleymanın 1534, 1548 və 1554-cü il yürüşlərinə qarşı şah I Təhmasib ‘yandırılmış torpaq’ taktikasını tətbiq edərək Osmanlı qoşunlarını ərzaqsız qoydu. Eyni dövrdə I Təhmasib Şirvanşahlar dövlətini (1538) və Şəki hakimliyini (1551) Səfəvi imperatorluğuna birləşdirərək vahid Azərbaycan dövlətinin yaradılması prosesini başa çatdırdı. Nəhayət, 1555-ci il mayın 29-da Amasyada bağlanan sülh Qərbi Gürcüstanı və Ərəb İraqı Osmanlılara, Şərqi Gürcüstanı isə Səfəvilərə verdi.
Məsələn: I Təhmasib Amasya sülhündən sonra paytaxtı təhlükəsiz Qəzvinə köçürdü.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1510 | Şah I İsmayılın Portuqaliya ilə əlaqə yaratması |
| 1514 | Çaldıran döyüşü |
| 1520 | I Səlimin vəfatı, I Süleymanın taxta çıxması |
| 1524 | Şah I İsmayılın vəfatı |
| 1534 | Sultan I Süleymanın Azərbaycana yürüşü |
| 1538 | Şirvanşahlar dövlətinin Səfəvi imperatorluğuna birləşdirilməsi |
| 1547 | Əlqas Mirzənin özünü müstəqil şah elan etməsi |
| 1548 | Sultan I Süleymanın yeni yürüşü |
| 1551 | Şəki hakimliyinin müstəqilliyinə son qoyulması |
| 1552 | I Təhmasibin Şərqi Anadoluya yürüşü |
| 1554 | Sultan I Süleymanın yeni yürüşü |
| 1555 | Amasya sülhü |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər — 1514 (döyüş) ilə 1555 (sülh) arasında 41 il var.
| Dövlət | Dövr | Mərkəz | Görkəmli hökmdar |
|---|---|---|---|
| Səfəvi dövləti | 1514–1555 | Təbriz (sonra Qəzvin) | I İsmayıl, I Təhmasib |
| Osmanlı dövləti | 1514–1555 | İstanbul | I Səlim, I Süleyman |
Çaldıran döyüşü və Amasya sülhündə üz-üzə gələn iki dövlətin əsas göstəriciləri.
- 1Səbəbi müəyyənləşdir: Gənc Səfəvi hökmdarının Azərbaycan və Şərqi Anadoluda mövqelərini möhkəmləndirməsi Osmanlı dövlətini qısqanclığa sövq etdi, çünki hər iki tərəf ərazinin zəngin sərvətlərinə yiyələnmək istəyirdi.
- 2Nəticəni izlə: Bu rəqabət 1514-cü ildə Çaldıran düzündə sayca dəfələrlə üstün olan və odlu silahla silahlanmış Osmanlı qoşununun Şah I İsmayılın ordusunu məğlub etməsi ilə nəticələndi.
- 1Tarixləri sırala: Mətndəki tarixləri ardıcıllıqla düz: 1514 (Çaldıran döyüşü), 1538 (Şirvanşahlar dövlətinin ilhaqı), 1551 (Şəki hakimliyinin ilhaqı), 1555 (Amasya sülhü).
- 2Məntiqi əlaqəni qur: Hər tarix vahid Azərbaycan dövlətinin təşəkkülü və Osmanlı ilə sərhədlərin müəyyənləşməsi prosesinin bir mərhələsini göstərir.
Diqqət: I Şah İsmayıl Çaldıran döyüşündə (1514) məğlub oldu, Amasya sülhünü (1555) isə onun oğlu I Təhmasib imzaladı — bu iki hökmdarı qarışdırmayın.
1514 (Çaldıran döyüşü), 1520 (I Səlimin vəfatı), 1538 (Şirvanşahlar dövlətinin ilhaqı) və 1555 (Amasya sülhü) tarixlərini qarışdırmayın — hər biri fərqli hadisədir.
Diqqət: Amasya sülhündən (1555) sonra Təbriz Osmanlıların əlinə keçmədi — I Təhmasib paytaxtı sadəcə təhlükəsizlik üçün Qəzvinə köçürdü.
Nəzərə alın: Çaldıran döyüşündə Səfəvi ordusu deyil, sayca dəfələrlə üstün olan və odlu silahla silahlanmış Osmanlı qoşunu qalib gəldi.
Qaydalar
- 1Səfəvi–Osmanlı müharibələrinin əsas səbəbi hər iki dövlətin Azərbaycanın zəngin sərvətlərinə yiyələnmək istəyi idi.
- 2Çaldıran döyüşü (1514) sayca dəfələrlə üstün olan və odlu silahla (top və tüfəng) silahlanmış Osmanlı qoşununun Şah I İsmayılın ordusunu məğlub etməsi ilə nəticələndi.
- 3Şah I Təhmasib Osmanlı yürüşlərinə qarşı ‘yandırılmış torpaq’ taktikasını dəfələrlə uğurla tətbiq etdi.
- 41538-ci ildə Şirvanşahlar dövlətinin, 1551-ci ildə Şəki hakimliyinin Səfəvi imperatorluğuna birləşdirilməsi ilə vahid Azərbaycan dövlətinin yaradılması prosesi başa çatdı.
- 51555-ci il Amasya sülhü Qərbi Gürcüstanı və Ərəb İraqı Osmanlılara, Şərqi Gürcüstanı Səfəvilərə verərək iki dövlət arasında sərhədləri müəyyənləşdirdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir