İqtisadi vəziyyət. Sənətkarlıq. Ticarət
Kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq, xalçaçılıq və ticarətin əsas istiqamətləri.
XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan xanlıqlarının iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq və ticarətə əsaslanırdı. Əlverişli iqlim və münbit torpaqlar kətan, küncüt, buğda, arpa və çəltik kimi bitkilərin yetişdirilməsinə imkan verirdi; arıçılıq, üzümçülük, bostançılıq və bağçılıq da müəyyən rol oynayırdı. Ayrı-ayrı bölgələr bəzi təsərrüfat sahələri üzrə ixtisaslaşırdı: ipəkçilik Şamaxı, Şəki, Qarabağ və Naxçıvanda inkişaf etmiş, Abşeron ətirli zəfəranı, Lənkəran çəltik və şəkər çuğunduru, Qarabağ isə atları ilə tanınmışdı. Şamaxı xanlığının Basqal, Müci və Lahıc kəndləri ipək parça, kəlağayı və mis qab-qacaq istehsalı ilə seçilirdi; Şəki təkəlduz sənətinin vətəni sayılırdı, şəbəkə nümunələri isə Şəki xan sarayında qorunub saxlanılmışdır. Şəhər sənətkarları əsnaf adlanan sexlərdə birləşirdi, sənət adı daşıyan məhəllələr isə indiyədək qalmaqdadır. Xalçaçılıq aparıcı yer tuturdu: Quba xalçaları dünya ölkələrində şöhrət qazanmış, Qarabağ və Şirvanda toxunan «Xətai» xalçaları Böyük İpək Yolu ilə xarici ölkələrə göndərilirdi. Ticarət karvan yolları və Xəzər dənizi vasitəsilə aparılır, Volqa—Xəzər yolunda Bakı limanı xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi; rəhdari deyilən daxili gömrük vergisi toplanır, xanlıqların müxtəlif ölçü-çəki vahidləri isə ticarətin inkişafına ciddi maneçilik törədirdi.
Məsələn: şamaxılı Məhəmmədsəid xan dağıdılmış Şamaxıda ipəkçiliyin bərpası üçün Təbrizdən yüz usta dəvət etmişdi.
Əsas terminlər
| Bölgə | Məşhur olduğu sahə |
|---|---|
| Şamaxı, Şəki, Qarabağ, Naxçıvan | İpəkçilik |
| Abşeron | Ətirli zəfəran |
| Lənkəran | Çəltik və şəkər çuğunduru |
| Qarabağ | Qızılı rəngli, dözümlü atlar |
| Şəki | Təkəlduz sənəti |
Hər bölgə müəyyən təsərrüfat sahəsi üzrə ixtisaslaşmışdı.
| Xalça/kompozisiya | Bölgə |
|---|---|
| Çiçi | Quba |
| «Xətai» («Əjdahalı») | Qarabağ və Şirvan |
| Qobustan | Bakı kəndləri |
| Xovlu və xovsuz | İrəvan |
Xalçaçılıq bölgədən bölgəyə fərqli adlarla tanınırdı.
- 1Bədii tikmə növlərinin tanınması: Güləbətin qızılı və ya gümüşü saplarla tikilir, təkəlduz isə tək əllə tikildiyi üçün bu adı alır.
- 2Şəbəkənin fərqləndirilməsi: Şəbəkə isə taxta və rəngli şüşənin birləşdirilməsi ilə hazırlanır, fiqurların birləşdirilməsində yapışqan və mismardan istifadə olunmur.
- 3Nəticə: Beləliklə bədii tikmə (güləbətin, təkəlduz) və şəbəkə fərqli sənət sahələridir.
- 1Başlanğıc nöqtə: Mal Bakı limanından Volqa—Xəzər yolu ilə göndərilirdi.
- 2Aralıq mərhələ: Bu yol Rusiya ərazisindən keçirdi.
- 3Son mənzil: Nəticədə mal İngiltərə və Hollandiyanın bazarlarına çatırdı.
Xalça adlarını bölgəsi ilə qarışdırma: Quba — Çiçi, Qarabağ və Şirvan — «Xətai» («Əjdahalı»), Bakı kəndləri — Qobustan, İrəvan isə xovlu və xovsuz olmaqla iki növə ayrılırdı.
Pənahabadi yalnız Şuşada zərb olunan pulun öz adıdır; abbası, tümən, qran və şahı isə digər şəhərlərdə zərb olunan mis və gümüş pulların adlarıdır.
Əsnaf sənətkar sexinin, zərbxana isə pul zərb olunan emalatxananın adıdır — ikisini qarışdırma.
Rəhdari pul deyil, yollarda xanın məmurlarının topladığı daxili gömrük vergisidir.
Qaydalar
- 1Kənd təsərrüfatı bitkilərini (kətan, küncüt, buğda, arpa, çəltik) və hər bölgənin ixtisaslaşdığı məhsulu bir-birinə qarışdırma.
- 2Sənətkarlıq sahələrini — bədii tikmə (güləbətin, təkəlduz, muncuqlu tikmə), şəbəkə, toxuculuq və metal emalı — bir-birindən fərqləndir.
- 3Xalçaçılıqla bağlı adları (Quba — Çiçi, Qarabağ və Şirvan — «Xətai»/«Əjdahalı», İrəvan — xovlu və xovsuz, Bakı kəndləri — Qobustan) düzgün bölgə ilə əlaqələndir.
- 4Ticarət yollarını (karvan yolları, Xəzər dənizi, Volqa—Xəzər yolu, Bakı limanı) və rəhdari adlanan daxili gömrük vergisini yadda saxla.
- 5Pul vahidlərini (abbası, tümən, qran, şahı, Şuşada zərb olunan Pənahabadi) zərbxana anlayışı ilə birlikdə öyrən; xanlıqların müxtəlif ölçü-çəki vahidləri ticarətin inkişafına maneçilik törədirdi.
- 6Şəhər sənətkarlarının əsnaf sexlərində birləşməsini və Şəki ilə Şuşada sənət adı daşıyan məhəllələri yadda saxla.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir