XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda ictimai həyat
Torpaq mülkiyyəti formaları, sosial zümrələr, vergilər, xanlıqların idarəsi və şəhərlər.
XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan xanlıqlarında ictimai həyat torpaq mülkiyyəti, zümrə bölgüsü və vergi qaydaları üzərində qurulmuşdu. Xanlıqlar dövründə də mülk, vəqf və camaat torpaq mülkiyyəti formaları vardı, dövlət torpaqları isə xan ailəsinə məxsus torpaqlara birləşdirilmişdi. Şərti forma kimi vəzifəyə və xidmətə görə verilən, tədricən irsi səciyyə alan tiyul geniş yayılmışdı. Cəmiyyət feodallara, kəndlilərə, tacir və sənətkarlara bölünürdü. Rəiyyət divan, mülk və vəqf torpaqlarında yaşayıb becərdiyi torpağa görə vergi ödəyir, öz torpağı olmayan rəncbərlər feodal mülklərində işləyərək yığılan məhsulun üçdə birini götürür, maldarlıqla məşğul olan elatlardan isə oturaq əhalidən nisbətən az vergi alınırdı. Əsas vergi malcəhət idi; otlaqlardan istifadəyə görə çöpbaşı, kəndli bağlarından isə məhsulun onda birini təşkil edən bağbaşı toplanırdı. Xanlığı qeyri-məhdud hakimiyyətə malik xan idarə edirdi, xanlıqların əksəriyyətində onun yanında məşvərətçi divan — xan şurası fəaliyyət göstərirdi; mahalları naiblər, şəhərlərdə qayda-qanunu darğalar, sənətkarların işlərini isə ustabaşılar idarə edirdi. Qədim şəhərlərlə yanaşı Şuşa, Ağsu və Quba kimi yeni şəhərlər də mövcud idi.
Məsələn: Şamaxı dəfələrlə işğala məruz qalsa da, ipəkçilik sayəsində Qafqazın ən gur bazarına çevrilərək xarici ticarətdəki əhəmiyyətini itirməmişdi.
Əsas terminlər
| Vergi | Nəyə görə alınırdı |
|---|---|
| Malcəhət | Əsas vergi idi |
| Çöpbaşı | Otlaqlardan istifadəyə görə |
| Bağbaşı | Bağ məhsulunun onda biri |
Xanlıqlarda toplanan başlıca vergilər.
| Vəzifəli şəxs | İdarə etdiyi sahə |
|---|---|
| Xan | Qeyri-məhdud qanunverici, məhkəmə və icra hakimiyyəti |
| Divan (xan şurası) | Xana məşvərət |
| Naib | Mahal |
| Darğa | Şəhərdə qayda-qanun |
| Ustabaşı | Sənətkarların inzibati, maliyyə və mülki məhkəmə işləri |
Xanlıq idarəçiliyində hər səviyyənin öz məsul şəxsi var idi.
- 1Başlanğıc şərait: Xanlıqlarda vergilərin toplanması üçün ümumi bir qayda yox idi.
- 2Aralıq nəticə: Bu vəziyyət vergiyığanların özbaşınalığına şərait yaradırdı.
- 3Son nəticə: Vergiyığanların özbaşınalığı kəndlilərin güzəranını ağırlaşdırıb onları hakim zümrəyə qarşı mübarizəyə sövq etdi.
- 1Rəiyyətin vəziyyəti: Rəiyyət divan, mülk və vəqf torpaqlarında yaşayıb becərdiyi torpağa görə vergi ödəyirdi.
- 2Rəncbərin vəziyyəti: Öz torpağı olmayan rəncbər feodal mülkündə işləyib yığılan məhsulun üçdə birini özü götürürdü.
- 3Fərqin müəyyənləşdirilməsi: Fərq torpaq sahibliyindədir: rəiyyət torpaqlı kəndlidir, rəncbər isə torpaqsızdır və məhsul payı ilə əvəzlənir.
Rəiyyət ilə rəncbəri qarışdırmayın: rəiyyətin torpağı var və vergi ödəyir, rəncbərin isə öz torpağı yoxdur və yığılan məhsulun üçdə birini özü götürür.
Bağbaşı bağ məhsulunun onda birini, rəncbərin payı isə məhsulun üçdə birini təşkil edir — bu iki payı qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
İdarəçilikdə hər səviyyənin öz məsul şəxsi var idi: mahalda naib, şəhərdə darğa, sənətkarlar arasında ustabaşı, xanın yanında isə divan.
Şuşa, Ağsu və Quba bu dövrdə yeni salınan şəhərlər idi, Şamaxı isə qədim şəhər olaraq dağıntılara baxmayaraq ipəkçilik sayəsində əhəmiyyətini qorudu.
Qaydalar
- 1Tiyul vəzifə və xidmətə görə verilən şərti torpaq mülkiyyəti idi və tədricən irsi səciyyə alırdı.
- 2Öz torpağı olmayan rəncbərlər feodal mülklərində işləyir, yığılan məhsulun üçdə birini özləri götürürdülər.
- 3Hər vergi növünün öz əsası var idi: malcəhət əsas vergi, çöpbaşı otlaqdan istifadəyə, bağbaşı isə kəndli bağlarının məhsuluna görə alınırdı.
- 4Xanlığın idarə sistemində hər səviyyənin öz məsul şəxsi var idi: mahalda naib, şəhərdə darğa, sənətkarlar arasında isə ustabaşı.
- 5Vergilərin toplanması üçün ümumi qaydanın olmaması vergiyığanların özbaşınalığına şərait yaradırdı.
- 6Şəhərin taleyi müharibə və ticarətdən asılı idi: ən böyük zərəri görən Şamaxı ipək sayəsində əhəmiyyətini saxlamış, Şuşa isə yeni şəhər kimi yaranmışdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir