İkihakimiyyətli xanlıqlar
Şamaxı və Gəncə xanlıqlarında paralel hakimiyyət (ikihakimiyyətlilik).
Azərbaycanın bəzi xanlıqlarında siyasi mübarizə və işğallar ikihakimiyyətliliyin — yəni bir ölkədə, bir xanlıqda eyni vaxtda iki hakimiyyətin olmasının — yaranmasına səbəb olmuşdu. Şamaxı xanlığında XVIII əsrin ortalarında köhnə və yeni Şamaxıda ayrı-ayrı xanlar hökm sürür, qüvvələrin parçalanması isə xanlığın xarici hücumlardan müdafiə olunmasını çətinləşdirirdi. 1763-cü ildə Məhəmmədsəid xan Hacı Məhəmmədəli xanı məğlub edərək Yeni Şamaxını ələ keçirdi və ikihakimiyyətliliyə son qoyuldu. Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmə siyasəti yeridən Quba xanı Fətəli xan Şamaxını Quba xanlığına birləşdirmişdi; xanlıq 1789-cu ilə — Fətəli xanın ölümünə qədər, əsasən, Quba xanlığının tərkibində olmuşdur. 1792-ci ildə hakimiyyətə Mustafa xan gəldi və xanlıqda sabitlik yarandı. Gəncə xanlığında isə ikihakimiyyətlilik fərqli səbəbdən — xanlığın 1780-ci ildə Qarabağ xanlığı və gürcü çarlığı arasında bölüşdürülməsindən yaranmışdı; hər iki tərəfin təyin etdiyi nümayəndələrin idarəçiliyi xalqın narazılığına səbəb oldu və 1783-cü ildə baş vermiş üsyan nəticəsində ikihakimiyyətliliyə son qoyuldu.
Məsələn: Şamaxıda ikihakimiyyətlilik daxili xan rəqabətindən yaranıb hərbi qələbə ilə, Gəncədə isə xarici bölüşdürmədən yaranıb 1783-cü il xalq üsyanı ilə sona çatmışdır.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1752 | Şahverdi xan Osmanlı dövlətinə elçi göndərdi |
| 1763 | Məhəmmədsəid xan Hacı Məhəmmədəli xanı məğlub edib Yeni Şamaxını ələ keçirdi |
| 1780 | Gəncə Qarabağ xanlığı və gürcü çarlığı arasında bölüşdürüldü |
| 1783 | Gəncədə üsyan baş verdi |
| 1786 | Cavad xan Ziyadoğlu Gəncədə hakimiyyətə gəldi |
| 1789 | Fətəli xanın ölümündən sonra Şamaxı müstəqilləşdi |
| 1792 | Mustafa xan Şamaxıda hakimiyyətə gəldi, sabitlik yarandı |
Şamaxı və Gəncə xanlıqlarında ikihakimiyyətlilik fərqli illərdə, fərqli yollarla başa çatdı.
| Xanlıq | İkihakimiyyətliliyin səbəbi | Sona çatma yolu |
|---|---|---|
| Şamaxı | Köhnə və Yeni Şamaxı xanlarının daxili rəqabəti | Məhəmmədsəid xanın hərbi qələbəsi (1763) |
| Gəncə | Qarabağ xanlığı və gürcü çarlığının ərazini bölüşdürməsi (1780) | Xalq üsyanı (1783) |
Bir xanlıqdakı ikihakimiyyətlilik hərbi qələbə ilə, digərində xalq üsyanı ilə sona çatdı.
- 1Birləşdirmə: Quba xanı Fətəli xan Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmə siyasəti çərçivəsində Şamaxını Quba xanlığına birləşdirdi.
- 2Mübarizə: Şamaxı xanları Quba tabeliyindən çıxmaq üçün mübarizə apardılar.
- 3Nəticə: 1789-cu ildə Fətəli xanın ölümündən sonra Şamaxı müstəqilləşdi, 1792-ci ildə isə Mustafa xan hakimiyyətə gəlib sabitlik yaratdı.
- 1Şamaxının səbəbini müəyyənləşdir: Şamaxıda ikihakimiyyətlilik Köhnə Şamaxıdakı Sərkarlar sülaləsi ilə Yeni Şamaxıdakı xan arasındakı daxili rəqabətdən yarandı.
- 2Gəncənin səbəbini müəyyənləşdir: Gəncədə isə ikihakimiyyətlilik 1780-ci ildə xanlığın Qarabağ xanlığı və gürcü çarlığı arasında bölüşdürülməsindən yarandı.
- 3Fərqi ümumiləşdir: Şamaxıda hərbi qələbə (1763), Gəncədə isə xalq üsyanı (1783) ikihakimiyyətliliyə son qoydu.
Şamaxı və Gəncədəki ikihakimiyyətliliyin səbəblərini qarışdırmayın: Şamaxıda daxili xan rəqabəti, Gəncədə isə xarici qüvvələrin bölüşdürməsi səbəb oldu.
1763-cü il (Məhəmmədsəid xanın qələbəsi) ilə 1789-cu ili (Şamaxının müstəqilləşməsi) qarışdırmayın — bunlar ayrı-ayrı hadisələrdir.
Gəncə xanlığının banisi Şahverdi xan Qacar tayfasının Ziyadoğlular nəslindəndir, Cavad xan isə 1786-cı ildə hakimiyyətə gələn sonrakı xandır.
Gəncə xanlığının əsas pulu abbası idi, şahı isə əlavə kəsilən gümüş pul idi.
1780-ci il (Gəncənin bölüşdürülməsi) ilə 1783-cü ili (üsyan) ardıcıllıqla yadda saxlayın — əvvəl bölüşdürmə, sonra üsyan baş verdi.
Qaydalar
- 1İkihakimiyyətlilik bir ölkədə, bir xanlıqda eyni vaxtda iki hakimiyyətin olması deməkdir.
- 2Hakimiyyətin bölünməsi xanlığın xarici hücumlara qarşı müdafiə qabiliyyətini zəiflədirdi.
- 3Şamaxı xanlığında ikihakimiyyətlilik daxili xan rəqabətindən, Gəncə xanlığında isə xarici qüvvələrin ərazini bölüşdürməsindən yaranmışdı.
- 4Tarixi hadisələrin baş vermə tarixini və ardıcıllığını dəqiq bilmək vacibdir.
- 5Bir xanlıqdakı ikihakimiyyətlilik hərbi qələbə ilə də, xalq üsyanı ilə də sona çata bilərdi.
- 6Bir xanın apardığı siyasətin nəticələri xanlığın həm daxili sabitliyinə, həm də xarici mövqeyinə təsir edirdi.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir