Quba xanlığı
Hüseynəli xan, Fətəli xan, xanlığın yüksəlişi.
Nadir şahın imperiyası süqut etdikdən sonra Quba xanlığı müstəqil oldu. Xanlığın əsasını Hüseynəli xan qoymuşdu; mərkəz əvvəl Xudat, sonra Quba idi. Dağlıq ərazi və müdafiə qalalarının çoxluğu xarici hücumlardan müdafiəni asanlaşdırır, ticarət yolları üzərində olması isə iqtisadi inkişafa müsbət təsir göstərirdi. Güclənən xanlığa qonşu ərazilərdən zərər çəkmiş əhali köçüb gəlir, bu da iqtisadi və hərbi gücü artıraraq Hüseynəli xanın fəal xarici siyasətinə şərait yaradırdı. Bu siyasətin məqsədi Azərbaycan torpaqlarını xanlığın hakimiyyəti altında birləşdirmək idi: ilk olaraq 1757-ci ildə Salyan ərazisi birləşdirildi. Hüseynəli xandan sonra hakimiyyətə gələn Fətəli xan (1758–1789) vergi islahatı keçirdi və köçürmə siyasəti yeritdi; islahat yerli hakimlərin özbaşınalığına son qoydu. O, birləşdirmə siyasətini davam etdirərək 1759-cu ildə Dərbəndi, 1767-ci ildə isə nikah diplomatiyası ilə Bakını xanlığa birləşdirdi və rəsmi sənədlərdə «Qubanın, Dərbəndin, Bakının və Salyanın hakimi» adlanırdı. Beləliklə, şimal-şərqi Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinin birinci mərhələsi başa çatdı.
Məsələn: Bakı dəniz ticarətindən, neft və duz hasilatından böyük gəlir götürdüyü üçün xanlığın iqtisadi inkişafında mühüm rol oynadı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1757 | Salyan Quba xanlığına birləşdirildi |
| 1758 | Fətəli xan hakimiyyətə gəldi |
| 1759 | Dərbənd Quba xanlığına birləşdirildi |
| 1767 | Bakı nikah diplomatiyası ilə birləşdirildi |
Hüseynəli xanın başladığı birləşdirmə siyasəti Fətəli xan dövründə davam etdi.
| Xan | Hakimiyyət illəri | Əsas iş |
|---|---|---|
| Hüseynəli xan | — | Xanlığın əsasını qoydu; 1757-ci ildə Salyanı birləşdirdi |
| Fətəli xan | 1758–1789 | Vergi islahatı keçirdi; Dərbəndi (1759) və Bakını (1767) birləşdirdi |
Hüseynəli xanın dəqiq hakimiyyət illəri göstərilmir; xanlığın əsasını o qoymuşdur.
- 1Tarixləri topla: Salyanın birləşdirilməsi 1757-ci ildə, Fətəli xanın hakimiyyətə gəlməsi 1758-ci ildə, Dərbəndin birləşdirilməsi 1759-cu ildə, Bakının birləşdirilməsi isə 1767-ci ildə baş vermişdir.
- 2Kiçikdən böyüyə düz: Bu dörd tarix kiçikdən böyüyə sıralanır: 1757, 1758, 1759, 1767.
- 3Nəticəni yaz: Düzgün ardıcıllıq: Salyanın birləşdirilməsi, Fətəli xanın hakimiyyətə gəlməsi, Dərbəndin birləşdirilməsi, Bakının birləşdirilməsi.
- 1Başlanğıc şərt: Quba xanlığı dağlıq ərazidə yerləşirdi və çoxlu müdafiə qalasına malik idi, bu da xarici hücumlardan müdafiəni asanlaşdırırdı.
- 2Əlavə amil: Ticarət yolları üzərində olması isə iqtisadi inkişafa müsbət təsir göstərirdi.
- 3Nəticə: Güclənən xanlığa qonşu ərazilərdən zərər çəkmiş əhali köçüb gəlirdi; bu, iqtisadi və hərbi gücü artıraraq Hüseynəli xanın fəal xarici siyasətinə şərait yaradırdı.
Hüseynəli xan Quba xanlığının əsasını qoyan xandır, Fətəli xan isə ondan sonra hakimiyyətə gələn xandır — Salyanın (1757) birləşdirilməsi Hüseynəli xanın, Dərbəndin (1759) və Bakının (1767) birləşdirilməsi isə Fətəli xanın dövründədir.
Fətəli xanın hakimiyyət illərini (1758–1789) diqqətlə yadda saxlayın: bəzi suallarda başlanğıc və ya son tarix dəyişdirilərək təqdim olunur.
Rəsmi sənədlərdə Fətəli xan «Qubanın, Dərbəndin, Bakının və Salyanın hakimi» adlanırdı — bu dörd adı sırası ilə xatırlamaq faydalıdır.
Vergi islahatının üç göstərişini ayırın: mahal naiblərinə vergi toplama qadağası, kəndxudanın vergini xəzinəyə və ya anbara özü təhvil verməsi, bəzi mükəlləfiyyətlərin isə xan yasavullarının tələbi ilə yerinə yetirilməsi.
Köçürülən əhali qrupları (Şahsevən tayfaları, cənub əhalisi, Dərbənd əhalisinin bir hissəsi) ilə xanlığa birləşdirilən ərazilər (Salyan, Dərbənd, Bakı) fərqli anlayışlardır — qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Quba xanlığının əsasını Hüseynəli xan qoymuşdur, Fətəli xan isə ondan sonra hakimiyyətə gələn xandır — hər ikisinin gördüyü işləri bir-birinə qarışdırma.
- 2Bir hadisənin hansı xanın dövrünə düşdüyünü müəyyən edərkən onun tarixini həmin xanın hakimiyyət illəri ilə tutuşdur.
- 3Vergi islahatının üç göstərişini ayrı-ayrılıqda yadda saxla: mahal naiblərinə qoyulan qadağa, kəndxudanın vergini kimə təhvil verməsi və mükəlləfiyyətlərin kimin tələbi ilə yerinə yetirilməsi.
- 4Köçürülən əhali qrupları ilə xanlığa birləşdirilən əraziləri qarışdırma: köçürmə insanların yerdəyişməsidir, birləşdirmə isə ərazinin xanlığa qatılmasıdır.
- 5Fətəli xan haqqında yazan rus generalı Suvorovun, rus tarixçisi Butkovun və rus alimi Qmelinin hər birinin hansı cəhəti vurğuladığını ayırd et.
- 6Coğrafi mövqenin iki fərqli faydasını ayır: dağlıq ərazi və qalalar müdafiəyə, ticarət yolları isə iqtisadiyyata aiddir.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir