hist8-az-3.8· 3. AZƏRBAYCAN XVIII ƏSRİN İKİNCİ YARISINDA· ~13 dəq

Bakı, Lənkəran və Dərbənd xanlıqları

Mirzə Məhəmməd xan, «Qara xan», Dərbənd xanlığı.

XVIII əsrin ikinci yarısında Xəzərsahili vilayətlərdə Quba xanlığından başqa Bakı, Lənkəran və Dərbənd xanlıqları da yaranmışdı. Bakı xanlığının əsasını yerli feodallardan olan Mirzə Məhəmməd xan qoymuş, xanlığın ərazisi Abşeron yarımadasını və Bakı şəhərini əhatə etmişdir; liman şəhəri olan Bakı dəniz ticarəti sahəsində məşhur idi, xanlığın əsas gəlir mənbəyini isə neft, duz və zəfəran ixracı təşkil edirdi. 1767-ci ildə Bakı Quba xanlığından asılı vəziyyətə düşmüş, Fətəli xanın ölümündən sonra müstəqilliyini bərpa etmiş, hakimiyyət uğrunda mübarizədən isə Hüseynqulu xan qalib çıxmışdır. Lənkəranı Səfəvi nəslindən olan, «Qara xan» adlandırılan Cəmaləddin Mirzə bəy müstəqil xanlıq elan etmiş, xanlığın iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil etmiş, əlverişli coğrafi mövqe isə burada ticarətin inkişafına şərait yaratmışdır. Dərbənd xanlığının banisi Məhəmmədhüseyn xan əhalini ağır vergi və mükəlləfiyyətlərlə incitdiyindən yerli əhali kömək üçün Quba xanı Fətəli xana müraciət etmişdir. Bu üç xanlığın hər biri ayrıca hökmdarın hakimiyyəti altında olmuş və hər biri Quba xanlığı ilə fərqli yolla əlaqəyə girmişdir.

📌Nümunə

Məsələn: 1759-cu ildə Fətəli xan yerli əhalinin xahişi ilə Dərbəndə yürüş edərək onu Quba xanlığına birləşdirmişdir.

Əsas terminlər

Mükəlləfiyyət — Əhalinin dövlətə qarşı yerinə yetirməli olduğu icbari vəzifə; Dərbənd xanı Məhəmmədhüseyn xan əhalini ağır vergi və mükəlləfiyyətlərlə incitmişdi.
Asılılıq — Bir xanlığın müstəqilliyini itirib başqa hökmdarın nüfuzu altına düşməsi; Bakı 1767-ci ildə bu yolla Quba xanlığından asılı vəziyyətə düşmüşdü.
Daxili müstəqillik — Bir xanlığın öz daxili işlərində sərbəst olması; Lənkəran Nadir şahın dövründə bu statusa malik idi.
Liman şəhəri — Dəniz kənarında yerləşən, dəniz ticarətinin mərkəzi olan şəhər; Bakı bu status sayəsində neft, duz və zəfəran ixrac edirdi.
Hakimiyyət mübarizəsi — Bir xanlıqda taxt uğrunda gedən daxili çəkişmə; Bakıda bu mübarizədən Hüseynqulu xan qalib çıxmışdı.
Rusiyanın himayəsi — Bir xanın müstəqilliyini qismən itirərək Rusiya dövlətinin qoruması altına girməsi; Hüseynqulu xan əvvəlcə bunu qəbul etmişdi.
Bakı, Lənkəran və Dərbənd xanlıqlarının xronologiyası
TarixHadisə
1759Fətəli xan Dərbəndi Quba xanlığına birləşdirdi
1767Bakı Quba xanlığından asılı vəziyyətə düşdü
1785Qara xan Quba xanlığından asılılığı qəbul etdi
1786Mir Mustafa xan Lənkəranda hakimiyyətə gəldi
1792Hüseynqulu xan Bakıda hakimiyyətə gəldi
1796Rus qoşunları Azərbaycan torpaqlarını tərk etdi

Hər üç xanlıq Quba xanlığı ilə fərqli illərdə, fərqli yollarla əlaqəyə girdi.

Bakı, Lənkəran və Dərbənd xanlıqlarının müqayisəsi
XanlıqBanisiİqtisadiyyatın əsası
BakıMirzə Məhəmməd xanNeft, duz və zəfəran ixracı
LənkəranCəmaləddin Mirzə bəy («Qara xan»)Kənd təsərrüfatı — əkinçilik və maldarlıq
DərbəndMəhəmmədhüseyn xanAğır vergi və mükəlləfiyyətlərin əhalidən yığılması

Hər üç xanlığın iqtisadi əsası fərqli sahələrə söykənirdi.

✎Səbəb-nəticə zənciri: Dərbəndin Quba xanlığına birləşdirilməsi
  1. 1Səbəb: Dərbənd xanı Məhəmmədhüseyn xan əhalini ağır vergi və mükəlləfiyyətlərlə incidirdi.
  2. 2Vasitəçi addım: Yerli əhali kömək üçün Quba xanı Fətəli xana müraciət etdi.
  3. 3Nəticə: 1759-cu ildə Fətəli xan Dərbəndə yürüş edib onu Quba xanlığına birləşdirdi.
✎Üç xanlığın Quba ilə əlaqə yollarının müqayisəsi
  1. 1Bakının yolu: Bakı 1767-ci ildə Quba xanlığından asılı vəziyyətə düşdü, Fətəli xanın ölümündən sonra isə müstəqilliyini bərpa etdi.
  2. 2Dərbəndin yolu: Dərbənd isə 1759-cu ildə birbaşa Fətəli xan tərəfindən Quba xanlığına birləşdirildi.
  3. 3Lənkəranın yolu: Lənkəran 1785-ci ildə Qara xanın öz qərarı ilə, xarici işğallardan qorunmaq üçün Quba xanlığından asılılığı qəbul etdi.
🚫Tez-tez səhv

Bakının 1767-ci ildə Qubadan asılı düşməsini Dərbəndin 1759-cu ildə birləşdirilməsi ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli xanlıqlar və fərqli tarixlərdir.

⚠️Diqqət

Cəmaləddin Mirzə bəy («Qara xan») ilə Mir Mustafa xanı (1786–1814) qarışdırmayın — Qara xan Lənkəranı müstəqil elan edən, Mir Mustafa xan isə ondan sonra hakimiyyətə gələn xandır.

💡Qeyd

Bakının əsas gəlir mənbəyi neft, duz və zəfəran ixracı, Lənkəranın iqtisadiyyatının əsası isə əkinçilik və maldarlıq idi.

💡Qeyd

Hüseynqulu xan (1792–1806) Bakıda hakimiyyət mübarizəsində qalib gəldikdən sonra əvvəlcə Rusiyanın himayəsini qəbul etmişdi.

⚠️Diqqət

1785-ci il (Qara xanın asılılığı) ilə 1792-ci ili (Hüseynqulu xanın hakimiyyəti) qarışdırmayın — bunlar ayrı xanlıqlara aiddir.

Qaydalar

  1. 1Bakı xanlığının əsasını yerli feodallardan olan Mirzə Məhəmməd xan qoymuşdur.
  2. 21767-ci ildə Bakı Quba xanlığından asılı vəziyyətə düşmüş, Fətəli xanın ölümündən sonra isə müstəqilliyini bərpa etmişdir.
  3. 3Lənkəranı Səfəvi nəslindən olan, «Qara xan» adlandırılan Cəmaləddin Mirzə bəy müstəqil xanlıq elan etmişdir.
  4. 4Qara xan 1785-ci ildə xarici işğallardan qorunmaq üçün Quba xanlığından asılılığı qəbul etmiş, ondan sonra hakimiyyətə Mir Mustafa xan (1786–1814) gəlmişdir.
  5. 5Dərbənd xanlığının banisi Məhəmmədhüseyn xan əhalini ağır vergi və mükəlləfiyyətlərlə incitmiş, 1759-cu ildə isə Fətəli xan yerli əhalinin xahişi ilə Dərbəndi Quba xanlığına birləşdirmişdir.
  6. 6Hüseynqulu xan (1792–1806) Bakıda hakimiyyət mübarizəsində qalib gəlmiş və əvvəlcə Rusiyanın himayəsini qəbul etmişdir.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq