Azərbaycanın cənub xanlıqları
Urmiya, Təbriz, Xoy, Ərdəbil, Qaradağ, Marağa xanlıqları.
Nadir şah Əfşar dövlətinin süqutundan sonra Azərbaycanın cənub torpaqları da ayrı-ayrı xanlıqlara parçalandı: Urmiya, Təbriz, Xoy, Ərdəbil, Qaradağ, Marağa, Maku, Sərab və Zəncan. Şimal xanlıqlarından fərqli olaraq, cənub xanlıqları müstəqilliklərini qısa müddətdən sonra itirdilər. Ən güclü xanlıqlardan biri olan Urmiyanın banisi Fətəli xan Əfşar cənub xanlıqlarının əksəriyyətini özünə tabe edib Azərbaycanı vahid dövlətdə birləşdirməyə çalışdı, hətta şimal xanlıqlarına da müraciət etdi. Lakin Şiraz hakimi Kərim xan Zənd yerli xanlar arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə edib ittifaq qurdu və Fətəli xanı 1763-cü ildə məğlub etdi. Bundan sonra asılı xanlıqlar yenidən müstəqilləşdi, ancaq hər biri sonradan öz aqibətini yaşadı: kimisi başqa xanlıqlar arasında bölüşdürüldü, kimisi Qacarlar dövlətinə qatıldı. Xanlıqlar arasındakı bu mübarizələr Azərbaycanın həmin dövrdə vahid dövlət kimi mövcud ola bilməməsinin başlıca səbəblərindən biri idi. Bu mövzu xanlıqların yaranmasını, aralarındakı asılılıq münasibətlərini və müstəqilliklərini itirmə yollarının fərqliliyini anlamağa kömək edir.
Məsələn: Qaradağ xanlığı 1782-ci ildə Qarabağ və Xoy xanlıqları arasında bölüşdürülərək müstəqilliyini itirdi, halbuki Zəncan xanlığı bölüşdürülmədən birbaşa Qacarlar dövlətinin tərkibinə qatıldı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1759-cu il | Fətəli xan Əfşarın Qarabağa hücumu, Şuşanın mühasirəsi, Pənahəli xanın Urmiyadan asılılığı qəbul etməsi |
| 1763-cü il | Urmiyanın doqquz aylıq mühasirədən sonra süqutu, Fətəli xan Əfşarın məğlub edilməsi, asılı xanlıqların müstəqilliyini bərpa etməsi |
| 1782-ci il | Qaradağ xanlığının Qarabağ və Xoy xanlıqları arasında bölüşdürülməsi |
| 1784-cü il | Qubalı Fətəli xanın Ərdəbilə yürüşü |
Fətəli xan Əfşarın birləşdirmə cəhdindən xanlıqların müstəqilliyini itirməsinə qədər.
| Xanlıq | Banisi | Tayfa |
|---|---|---|
| Urmiya | Fətəli xan Əfşar | — |
| Təbriz | Əmiraslan xan | Əfşar |
| Xoy | Şahbaz xan | — |
| Ərdəbil | Bədir xan | Şahsevən |
| Qaradağ | Kazım xan | — |
| Marağa | Əliqulu xan | Müqəddəm |
| Maku | Əhməd xan | Bayat |
| Sərab | Əli xan | Şəqaqi |
| Zəncan | Zülfüqar xan | Əfşar |
Cənub xanlıqlarının hər birinin öz banisi və tayfası var idi.
- 1Genişlənmə: Fətəli xan Əfşar Urmiyanın banisi kimi cənub xanlıqlarının əksəriyyətini (Təbriz, Xoy, Qaradağ, Marağa, Sərab) özünə tabe etdi.
- 2Qarabağa hücum: 1759-cu ildə Şuşanı mühasirəyə aldı, Qarabağ xanı Pənahəli xan Urmiyadan asılılığı qəbul etdi.
- 3İttifaq: Kərim xan Zənd yerli xanlar arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə edib qarabağlı Pənahəli xan və xoylu Şahbaz xanla ittifaq qurdu.
- 4Məğlubiyyət: Urmiya doqquz ay mühasirədən sonra 1763-cü ildə süqut etdi, Fətəli xan Əfşar məğlub edildi, asılı xanlıqlar müstəqilliyini bərpa etdi.
- 1Bölüşdürülmə: Qaradağ xanlığı 1782-ci ildə Qarabağ və Xoy xanlıqları arasında bölüşdürülərək müstəqilliyini itirdi.
- 2Qacarlara qatılma: Zəncan xanlığı bölüşdürülmədən birbaşa Qacarlar dövlətinin tərkibinə qatıldı.
- 3Fərq: Eyni nəticəyə - müstəqilliyin itirilməsi - fərqli yollarla gəlindi: biri paylaşma, digəri birbaşa tabeçilik.
Urmiyanın banisi Fətəli xan Əfşar ilə Ərdəbilə 1784-cü ildə yürüş edən qubalı Fətəli xanı qarışdırmayın - bunlar fərqli şəxslərdir.
Cənub xanlıqları şimal xanlıqlarından fərqli olaraq müstəqilliklərini qısa müddətdən sonra itirdi - bunu əksinə çevirməyin.
Qaradağ xanlığının mərkəzi Əhər şəhəri idi, banisi isə Kazım xan idi.
Zəncan xanlığının banisi Zülfüqar xan Əfşar tayfasından idi, əvvəllər bu bölgənin valisi olmuş, sonra Qəzvini də özünə tabe etmişdi.
Qaydalar
- 1Cənub xanlıqlarının şimal xanlıqlarından fərqli olaraq müstəqilliklərini tez itirdiyini unutma.
- 2Hər xanlığın öz banisini və hansı tayfadan olduğunu bir-birinə qarışdırma.
- 31759, 1763, 1782 və 1784-cü illərin hansı hadisəyə aid olduğunu düzgün ardıcıllıqla yadda saxla.
- 4Urmiyanın banisi Fətəli xan Əfşar ilə Ərdəbilə yürüş edən qubalı Fətəli xanın fərqli şəxslər olduğuna diqqət et.
- 5Xanlıqların müstəqilliyini itirmə yollarının (bölüşdürülmə və ya Qacarlara qatılma) fərqli ola biləcəyini nəzərə al.
- 6Asılılıq münasibətlərinin (kim kimə tabe idi) zaman keçdikcə dəyişə biləcəyini yadda saxla.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir