Azərbaycanda ilk müstəqil xanlıq
Hacı Çələbi xanın Şəki xanlığını möhkəmləndirmək və Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmək uğrunda apardığı mübarizə.
Nadir şahın ölümündən sonra yerli hakimlərin əl-qolu açıldı və dövlətin ərazisində çoxlu sayda müstəqil xanlıq meydana gəldi. Bunların arasında Şəki xanlığı xüsusi yer tutur, çünki hələ Nadir şah sağ ikən müstəqil olmağa təşəbbüs göstərmişdi. Hacı Çələbi xan xanlığın siyasi müstəqilliyini möhkəmləndirmək üçün tədbirlər gördü və Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətin tərkibində birləşdirmək siyasəti yeritdi: qonşu Qəbələ və Ərəş sultanlıqlarını xanlığa qatdı, hərbi yürüşlər etdi, bunların bir qismi uğurlu, bir qismi isə uğursuz oldu. Şəki xanlığını öz işğalçı siyasəti üçün əsas maneə sayan gürcü çarı II İrakli digər Azərbaycan xanlıqlarını ona qarşı mübarizəyə təhrik etdi, lakin Hacı Çələbi xan bu təhlükəni dəf etdi. Hacı Çələbi xandan sonra hakimiyyətə oğlu Ağakişi xan gəldi; onun sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən sonra xanlıqda hakimiyyət uğrunda mübarizələr dövrü başlandı və Şəki xanlığı tədricən zəiflədi. Mövzunu öyrənərkən hadisələrin səbəb-nəticə əlaqəsinə və tarixlərin ardıcıllığına diqqət yetir.
Məsələn: Hacı Çələbi xan Qızılqayada əsir götürülmüş Azərbaycan xanlarını azad etdikdən sonra Qazax, Şəmşəddil və Borçalı sultanlıqlarını azad edərək öz xanlığının tərkibinə daxil etdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1748-ci il | Bayat qalası uğrunda döyüş (uğursuz) |
| 1752-ci il | Qızılqaya xəyanəti |
| 1755-ci il | Hacı Çələbi xanın Şirvana yürüşü (uğursuz) |
| 1767-ci il | Hüseyn xanın Fətəli xanla Şamaxı xanlığının ərazisini bölüşdürməsi |
Hacı Çələbi xandan sonrakı Şəki xanlığının hadisələri.
| Xan | Hakimiyyətin xarakteri/sonu |
|---|---|
| Hacı Çələbi xan | Xanlığı möhkəmləndirdi, sultanlıqları birləşdirdi |
| Ağakişi xan | Sui-qəsd nəticəsində öldürüldü |
| Hüseyn xan | Quba xanı Fətəli xandan məğlub oldu |
| Səlim xan | Hakimiyyət uğrunda çəkişmələr və digər xanlıqlarla mübarizələr |
Hacı Çələbi xandan sonra xanlığın tədricən zəifləməsi.
- 1İttifaq: Gürcü çarı II İrakli Şəki xanlığı ilə təkbaşına mübarizə apara bilməyəcəyini anlayıb Qarabağ, Gəncə, Qaradağ, Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarını ona qarşı ittifaqa çəkdi.
- 2Xəyanət: 1752-ci ildə Qızılqayada müşavirəyə toplaşan gürcü çarı öz müttəfiqlərinə xəyanət edərək danışıqlara gəlmiş Azərbaycan xanlarını əsir götürdü.
- 3Hücum: Xəbərdən sonra Hacı Çələbi xan gürcü çarının qoşununa hücum edərək əsir xanları azad etdi.
- 4Nəticə: Qazax, Şəmşəddil və Borçalı sultanlıqları azad edilib xanlığa qatıldı, Car-Balakənə gürcü yürüşü də dəf edildi.
- 11748-ci il: Bayat qalası uğrunda döyüş uğursuz oldu.
- 21752-ci il: Qızılqaya xəyanəti baş verdi.
- 31755-ci il: Hacı Çələbi xanın Şirvana yürüşü Quba xanı Hüseynəli xanın Şamaxı xanına köməyi üzündən uğursuz oldu.
- 41767-ci il: Hüseyn xan Quba xanı Fətəli xanla Şamaxı xanlığının ərazisini bölüşdürdü.
Şəki xanlarının aqibətini qarışdırmayın: Ağakişi xan sui-qəsdlə öldürüldü, Hüseyn xan Fətəli xandan məğlub oldu, Səlim xanın dövründə isə hakimiyyət uğrunda çəkişmələr getdi.
Qızılqaya xəyanətində xəyanət edən tərəf gürcü çarı idi, Azərbaycan xanları deyil - istiqaməti qarışdırmayın.
Hacı Çələbi xanın vergi sisteminin nizamlanması ilə Məhəmmədhəsən xanın Qanunnaməsi hər ikisi xanlıq daxilində vergi münasibətlərini tənzimləyən tədbirlər idi.
Bayat qalası uğrunda döyüş (1748) Hacı Çələbi xanın uğursuz qalan yeganə ərazi fəaliyyəti idi, Qəbələ-Ərəş, Qazax-Şəmşəddil-Borçalı və Car-Balakən addımları uğurlu oldu.
Qaydalar
- 1Nadir şahın ölümündən sonra yerli hakimlərin sərbəstləşməsi nəticəsində çoxlu sayda müstəqil xanlığın necə meydana gəldiyini izah edə bilməlisən.
- 2Hacı Çələbi xanın Şəki xanlığını necə möhkəmləndirdiyini və hansı əraziləri xanlığa qatdığını bilməlisən.
- 3Gürcü çarı II İraklinin Azərbaycan xanlıqlarına qarşı yeritdiyi siyasəti və «Qızılqaya xəyanəti» hadisəsini izah edə bilməlisən.
- 4Hacı Çələbi xandan sonra Şəki xanlığında hakimiyyət uğrunda gedən mübarizələri və xanlığın zəifləmə səbəblərini müəyyən edə bilməlisən.
- 5Şəki xanlarının həyata keçirdiyi daxili tədbirləri (vergi, tikinti, Qanunnamə) sadalaya bilməlisən.
- 6Hadisələri baş vermə tarixlərinə görə düzgün ardıcıllıqla sıralaya bilməlisən.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir