Əfşar imperiyasının süqutu
Şəki üsyanı (Hacı Çələbi), 1747 sui-qəsd, imperiyanın parçalanması.
XVIII əsrin 30–40-cı illərində Nadir şahın fasiləsiz müharibələri və bəzi hakimlərin özbaşınalığı Azərbaycanın təsərrüfat həyatını tənəzzülə uğratdı. 1741-ci ildə şəkililər yerli hakim məlik Nəcəfin özbaşınalığından və vergilərin artırılmasından şikayətlənəndə Nadir şah Şəkidə böyük nüfuzu olan Hacı Çələbini mahal üzrə vəkil təyin etdi. İkisi arasındakı ədavət dərinləşdi; şah əvvəlcə Hacı Çələbinin asılmasını əmr etsə də, onun cəsarətli izahına inanıb bağışladı və vəkillik səlahiyyətini artırdı. 1743-cü ildə Hacı Çələbi məlik Nəcəfi öldürüb özünü xan elan etdi, Şəki əhalisini «Gələsən-görəsən» qalasına köçürdü və yalnız 1746-cı ildə, qalada ərzaq çatışmazlığı ağır vəziyyət yaratdıqda Nadirin hakimiyyətini tanıdı. Bu zaman Dərbənd, Car, Qarabağ, İrəvan bölgələrində və dövlətin cənub ərazilərində də çıxışlar davam edirdi. Ərdəbildə başlamış güclü üsyanın başında isə özünü III Sam mirzə kimi qələmə verən yalançı şahzadə dayanırdı; o, Təbrizdə hakimiyyəti ələ aldı. 1747-ci ildə Nadir şah sui-qəsd nəticəsində öldürüldükdən sonra III Sam mirzə Nadir şah tərəfindən qoyulmuş idarə sistemini ləğv etdi, lakin İrəvan hakimi Əmiraslan xanın ordusu onu məğlub etdi və o, edam olundu. Azərbaycan müstəqil və yarımmüstəqil xanlıqlara, sultanlıqlara, camaat və məlikliklərə parçalandı.
Məsələn: 1743-cü ildə Hacı Çələbinin məlik Nəcəfi öldürüb Şəki vilayətində hakimiyyəti ələ alması mərkəzi hakimiyyətin artıq yerli hakimləri saxlaya bilmədiyinin açıq nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1741-ci il | Şəkililərin məlik Nəcəfdən Nadir şaha şikayət etməsi, Hacı Çələbinin mahal üzrə vəkil təyin olunması |
| 1743-cü il | Hacı Çələbinin məlik Nəcəfi öldürüb özünü xan elan etməsi |
| 1746-cı il | Hacı Çələbinin ərzaq çatışmazlığı üzündən Nadir şahın hakimiyyətini tanıması |
| 1747-ci il | Nadir şahın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi |
Şəki üsyanından imperiyanın süqutuna aparan illər.
| Şəxs | Çıxışın yeri | Nəticə |
|---|---|---|
| Hacı Çələbi | Şəki | Nadir şahın hakimiyyətini tanıyıb yenidən vəkil təyin edildi |
| III Sam mirzə | Ərdəbil, Təbriz | Əmiraslan xanın ordusu tərəfindən məğlub edilib edam olundu |
Eyni dövrün iki üsyançısı fərqli sonluqla qarşılaşdı.
- 1Şikayət: 1741-ci ildə şəkililər məlik Nəcəfin özbaşınalığından və vergilərin artırılmasından Nadir şaha şikayət etdi.
- 2Vəkil təyinatı: Nadir şah Hacı Çələbini Şəkidə mahal üzrə vəkil təyin etdi, ikisi arasında ədavət dərinləşdi.
- 3Xan elanı: 1743-cü ildə Hacı Çələbi məlik Nəcəfi öldürüb özünü xan elan etdi, Şəki əhalisini «Gələsən-görəsən» qalasına köçürdü.
- 4Tanınma: 1746-cı ildə qalada yaranan ərzaq çatışmazlığı ağır vəziyyət yaratdıqda Hacı Çələbi Nadirin hakimiyyətini tanıdı.
- 1Hacı Çələbi: Şəkidə hakimiyyəti ələ aldı, lakin sonda Nadir şahın hakimiyyətini tanıyıb yenidən vəkil təyin edildi.
- 2III Sam mirzə: Ərdəbildə üsyana başlayıb Təbrizdə hakimiyyəti ələ aldı, Nadir şahın ölümündən sonra idarə sistemini ləğv etdi.
- 3Nəticə: Əmiraslan xanın ordusu III Sam mirzəni məğlub etdi, o edam olundu - Hacı Çələbidən fərqli olaraq sağ qalmadı.
«Məlik şahdan hansı tapşırığı alırsa alsın, buna bir neçə başqa tapşırıqlar da əlavə edir» sözlərini Hacı Çələbi məlik Nəcəf haqqında söyləmişdi - bunu Nadir şahın sözü ilə qarışdırmayın.
Hacı Çələbi ilə III Sam mirzənin aqibətini qarışdırmayın: Hacı Çələbi sağ qaldı və vəkil təyin edildi, III Sam mirzə isə edam olundu.
Əmiraslan xan Nadir şahın əmisi oğlu və İrəvan hakimi idi, III Sam mirzəni məğlub edən sərkərdə oldu.
Əfşar imperiyasının süqutundan sonra Azərbaycan müstəqil və yarımmüstəqil xanlıqlara, sultanlıqlara, camaat və məlikliklərə parçalandı.
Qaydalar
- 1Tarixi bir hadisənin səbəbini araşdırarkən hansı amillərin ardıcıl təsir göstərdiyinə diqqət et.
- 2Tarixləri dəqiq bildiyin hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzərkən əvvəlcə ən erkən tarixi tap.
- 3Bir hökmdarın adını başqa şəxslə səhv salmamaq üçün ona aid detalları diqqətlə müqayisə et.
- 4İki tarixi şəxsiyyətin taleyini müqayisə edərkən hər birinin son aqibətini ayrı-ayrılıqda dəqiqləşdir.
- 5Bir sitatın kimə aid olduğunu müəyyənləşdirərkən danışanın kimə xitab etdiyini nəzərə al.
- 6Səbəb-nəticə zəncirində bir addımı digəri ilə qarışdırmamaq üçün hadisələri baş vermə ardıcıllığı ilə izlə.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir