Rusiyanın Xəzər dənizi hövzəsinə yürüşə hazırlaşması
I Pyotrun Xəzərsahili yürüşünə hazırlığı, 1722.
XVIII əsrin əvvəllərində Rusiya Osmanlı imperiyası ilə apardığı müharibədə uğur qazana bilmədi və Qara dənizə çıxış əldə etməkdən əlini üzərək diqqətini Xəzər dənizi hövzəsinə yönəltdi. Səfəvi dövləti böhran içində olduğundan Şah Sultan Hüseyn 1713-cü ildə Rusiyaya dostluq və ticarət müqaviləsi bağlamağı təklif etdi, lakin həmin illərdə İsveçlə müharibə aparan çar cənuba yürüş etmək imkanına malik olmadığı üçün kəşfiyyat xarakterli planlarla kifayətləndi. Artemi Volınskinin başçılıq etdiyi elçilik Səfəvi dövlətindəki vəziyyəti, karvan yollarını, otlaqları və yerli qoşunların müdafiə qurğularını araşdırmalı idi; 1717-ci ildə isə İsfahanda rus tacirlərinin mənafeyinə uyğun müqavilə imzalandı. Xəzərə göndərilən ekspedisiya dənizin qərb sahillərini topoqrafik baxımdan öyrənərək xəritəsini hazırladı və Bakı körfəzindəki üç adanı adlandırdı. Şirvanda baş verən üsyan, Hacı Davudla Osmanlı sultanı arasındakı anlaşma və Osmanlının Cənubi Qafqaza qoşun yeritmək istəyi I Pyotru tələsdirdi; o, 1722-ci ildə yürüşünün səbəbini əsaslandırmaq üçün müxtəlif dillərdə 'Manifest' çap etdirdi. Bu hadisələri öyrənərkən hər addımın elan olunmuş səbəbini onun arxasındakı əsl maraqdan ayırmaq vacibdir.
Məsələn: İsrael Orinin 1703-cü ildə I Pyotra təqdim etdiyi saxta xəritədə Azərbaycanın qərb, Gürcüstanın cənub, Osmanlı dövlətinin şərq torpaqları erməni əraziləri kimi qələmə verilirdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1703 | İsrael Ori I Pyotra saxta xəritə təqdim etdi |
| 1713 | Şah Sultan Hüseyn Rusiyaya dostluq və ticarət müqaviləsi təklif etdi |
| 1717 | İsfahanda rus tacirlərinin mənafeyinə uyğun müqavilə imzalandı |
| 1722 | I Pyotr 'Manifest' çap etdirdi |
1703-cü ildən 1722-ci ilə qədərki hazırlıq addımları.
| Missiya | Xarakteri | Vəzifəsi |
|---|---|---|
| Artemi Volınskinin elçiliyi | Diplomatik | Səfəvi dövlətindəki vəziyyəti, karvan yollarını və müdafiə qurğularını araşdırmaq |
| Xəzər ekspedisiyası | Hərbi-kəşfiyyat, tədqiqat | Dənizin qərb sahillərini öyrənib xəritəsini hazırlamaq |
Diplomatik addım hərbi-kəşfiyyat tədbirindən fərqləndirilir.
- 1İsrael Orinin xəritəsi (1703): İsrael Ori I Pyotra Azərbaycanın qərb, Gürcüstanın cənub, Osmanlının şərq torpaqlarını erməni əraziləri kimi göstərən saxta xəritə təqdim etdi.
- 2Şahın müraciəti (1713): Şah Sultan Hüseyn Rusiyaya dostluq və ticarət müqaviləsi bağlamağı təklif etdi.
- 3İsfahan müqaviləsi (1717): İsfahanda rus tacirlərinin mənafeyinə uyğun müqavilə imzalandı.
- 4Manifest (1722): I Pyotr yürüşünün səbəbini əsaslandırmaq üçün müxtəlif dillərdə 'Manifest' çap etdirdi.
- 1Elan olunan bəhanə: Manifestdə yürüşün səbəbi kimi rus tacirlərinin himayəsi və üsyançıların cəzalandırılması göstərilib, yerli əhaliyə əmin-amanlıq vəd edilib.
- 2Əsl narahatlıq: Hacı Davudla Osmanlı sultanı arasındakı anlaşma və Osmanlının Cənubi Qafqaza qoşun yeritmək istəyi Rusiyanın cənub sərhədlərini və şərq ticarətini təhlükə altına qoyurdu.
- 3Nəticə: Bu iki narahatlıq I Pyotru yürüşə tələsdirdi.
Artemi Volınskinin elçiliyini (diplomatik, Səfəvi sarayına) Xəzər ekspedisiyası ilə (hərbi-kəşfiyyat, dəniz sahilləri) qarışdırmayın.
Manifestin elan etdiyi səbəbi (rus tacirlərinin himayəsi, üsyançıların cəzalandırılması) Rusiyanın əsl niyyəti ilə (Osmanlı təhlükəsindən qorunmaq, Xəzəryanı ərazilərə yiyələnmək) qarışdırmayın.
İsrael Orinin 1703-cü il saxta xəritəsini Xəzər ekspedisiyasının hazırladığı xəritə ilə qarışdırmayın — biri təhrik üçün uydurulmuşdu, digəri sahillərin öyrənilməsinə əsaslanırdı.
1713-cü ildə təklifi verən Şah Sultan Hüseyn idi, 1717-ci ildə İsfahanda müqavilə isə ondan sonrakı, ayrı bir mərhələ idi — tarixləri qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Rusiya XVIII əsrin əvvəllərində Osmanlı ilə uğursuz müharibədən sonra diqqətini Xəzər dənizi hövzəsinə yönəltdi.
- 2Tarixlərin (1703, 1713, 1717, 1722) düzgün ardıcıllığını bil.
- 3Diplomatik addımları (elçilik, müqavilə) hərbi-kəşfiyyat tədbirlərindən (ekspedisiya, xəritə) ayır.
- 4Bir hadisəyə göstərilən bəhanə ilə onun arxasındakı real səbəbi qarışdırma.
- 5'Manifest'in məzmununu - səbəb göstərmə və əmin-amanlıq vədini - diqqətlə izlə.
- 6Şəxsləri (Şah Sultan Hüseyn, İsrael Ori, Artemi Volınski, I Pyotr) roluna görə fərqləndir.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir