XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda iqtisadi və siyasi vəziyyət
Səfəvi dövlətinin daxili böhranı, Şirvan üsyanları (1707–1721).
XVII əsrin sonu — XVIII əsrin əvvəlində Azərbaycan Səfəvi dövlətinin tərkibində dərin iqtisadi tənəzzül yaşayırdı. Bunun daxili səbəbləri qiymətli metalların azlığından yaranan pul böhranı, ticarət-sənətkar əhalinin şəhərləri tərk etməsi və dövlət aparatındakı rüşvətxorluq idi; xarici səbəblər isə Hindistana dəniz yolunun kəşfi ilə İpək yolunun əhəmiyyətini itirməsi və Avropa manufakturasının yerli sənətkarlığa rəqabət yaratması idi. Gəlirləri azalan dövlət və feodallar vergiləri üç dəfə artırdılar, Şah Süleymandan sonra taxta çıxan Şah Sultan Hüseyn (1694—1722) isə xəzinəni doldurmaq üçün siyahıyaalma keçirdi və hətta ata-babalarının Ərdəbildəki məqbərəsinin qiymətli əşyalarını əridib pul kəsdirdi. Ağır vergi siyasəti ölkəni üsyanlara sürüklədi: 1707-ci ildə Car-Balakəndə başlayan çıxış 1711-ci ildə yenidən alovlandı və bütün Şirvana yayıldı, bunda yerli ruhani başçılardan biri olan Hacı Davudun böyük rolu oldu. Üsyan 1719-cu ilin sonlarında yatırılsa da, XVIII əsrin 20-ci illərində mübarizə yenidən gücləndi və 1721-ci ildə Şamaxının tutulması Rusiyanın Azərbaycana müdaxiləsi üçün bəhanəyə çevrildi.
Məsələn: 1721-ci ildə Hacı Davudun dəstələri Şamaxını ələ keçirərkən oradakı rus tacirlərinin malları da qarət olundu və bu, Rusiyaya hərbi müdaxilə üçün bəhanə verdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1694—1722 | Şah Sultan Hüseynin hakimiyyəti |
| 1707 | Car-Balakəndə ilk üsyan başladı |
| 1711 | Üsyan yenidən alovlanıb bütün Şirvana yayıldı |
| 1719 | Üsyan ilin sonlarında yatırıldı |
| 1721 | Şamaxı tutuldu, Rusiyanın müdaxiləsinə bəhanə oldu |
1707-ci ildən 1721-ci ilə qədərki gediş.
| Növ | Səbəb |
|---|---|
| Daxili | Qiymətli metalların azlığından pul böhranı |
| Daxili | Ticarət-sənətkar əhalinin şəhərləri tərk etməsi |
| Daxili | Dövlət aparatındakı rüşvətxorluq |
| Xarici | Hindistana dəniz yolunun kəşfi ilə İpək yolunun əhəmiyyətini itirməsi |
| Xarici | Avropa manufakturasının yerli sənətkarlığa rəqabəti |
Daxili və xarici səbəblər ayrıca qruplaşdırılıb.
- 1Car-Balakəndə ilk üsyan (1707): Səfəvi hakimiyyətinə qarşı ilk üsyan Car-Balakəndə başladı.
- 2Yeni üsyan (1711): Üsyan yenidən alovlanıb bütün Şirvana yayıldı, Hacı Davudun böyük rolu oldu.
- 3Hacı Davudun tutulması: Üsyan 1719-cu ilin sonlarında yatırıldı və Hacı Davud tutulub Dərbənd həbsxanasına salındı.
- 4Şamaxının alınması (1721): Hacı Davud həbsdən qaçıb yenidən üsyançılara başçılıq etdi və Şamaxını ələ keçirdi.
- 1Qarət: Hacı Davudun dəstələri Şamaxını ələ keçirərkən oradakı rus tacirlərinin malları da qarət olundu.
- 2Bəhanə: Bu, Rusiyaya Azərbaycana hərbi müdaxilə üçün bəhanə verdi.
- 3Niyyət: Hacı Davudun Rusiyaya etdiyi kömək müraciəti cavabsız qaldı, çünki onun müstəqillik istəyi Rusiyanın işğalçılıq planlarına uyğun gəlmirdi.
1707-ci il Car-Balakən üsyanını 1711-ci ildəki yenidən alovlanma ilə qarışdırmayın — Hacı Davudun böyük rolu 1711-ci ildəki üsyanın Şirvana yayılmasında oldu.
Hacı Davudun Rusiyaya müraciəti cavabsız qaldı, Osmanlıya müraciətinə isə sultan fərman göndərib xan titulu verdi — bu iki nəticəni qarışdırmayın.
Qazıqumuqlu Surxay xanı Hacı Davudla qarışdırmayın — Surxay xan onun müttəfiqi idi, ruhani başçı deyildi, üsyan yatırılanda Dağıstana qaçdı.
Şah Sultan Hüseynin adını tam formada yazın — o, xəzinəni doldurmaq üçün Ərdəbildəki məqbərənin qiymətli əşyalarını əridib pul kəsdirdi.
Qaydalar
- 1Səfəvi dövlətinin tənəzzülünü təkcə xarici təzyiqlə deyil, daxili iqtisadi-siyasi problemlərlə də izah et.
- 2Pul böhranını, şəhər iqtisadiyyatının tənəzzülünü və dövlət idarəçiliyindəki rüşvətxorluğu daxili səbəblər kimi ayır.
- 3İpək yolunun əhəmiyyətini itirməsini və Avropa manufakturasının rəqabətini xarici səbəblər kimi yadda saxla.
- 41707, 1711, 1719 və 1721-ci il tarixlərini Şirvan üsyanlarının gedişi ilə düzgün əlaqələndir.
- 5Hacı Davudun Rusiyaya və Osmanlıya etdiyi müraciətlərin fərqli nəticələrini qarışdırma.
- 6Şah Sultan Hüseynin adını tam formada — 'Şah Sultan Hüseyn' — düzgün yaz.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir