XVII əsrdə Azərbaycan mədəniyyəti
Saib Təbrizi, Azərbaycan türkcəsinin dövlət dili statusu, təhsil, memarlıq.
XVII əsrdə Səfəvi-Osmanlı müharibələri xalqın mədəni həyatına ağır zərbələr vurmuş, elm və maarifin inkişafında ləngimələrə səbəb olmuşdu. Buna baxmayaraq, Azərbaycan türkcəsi Şah I İsmayıldan sonra da Səfəvi sarayının və qoşununun işlək dili olaraq qalırdı; Avropa səyyahları Pietro della Valle, Adam Oleari, Jan Şarden və Engelbert Kempfer bu barədə məlumat vermişdilər. Azərbaycanın bütün bölgələrində məscidlərin nəzdində ibtidai məktəblər, iri yaşayış məntəqələrində isə mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi; mədrəsələrdə müsəlman hüququ, klassik Şərq ədəbiyyatı, fəlsəfə, astronomiya və tibbin əsasları öyrədilirdi. Bu dövrdə dünyəvi elmlər də inkişaf edirdi: Mirzə Məhəmməd Şirvanı astronomiya və riyaziyyata dair əsərlər yazmış, Yusif Qarabaği fəlsəfə və hüquq sahəsində tanınmış, İsgəndər bəy Münşi və Məhəmməd Tahir Vahid isə dövrün qiymətli tarix əsərlərini qələmə almışdılar. Ədəbiyyatda Saib Təbrizi görkəmli nümayəndələrdən biri idi; 'Koroğlu' və digər dastanlar tam şəkildə formalaşdı, aşıq sənəti yüksəliş dövrünü yaşadı. Memarlıqda Suraxanıdakı 'Atəşgah', Gəncədəki Şah Abbas məscidi və Ordubaddakı örtülü bazar bu dövrün qiymətli abidələridir.
Məsələn: Şah I Abbasın hakimiyyəti dövründə İsfahana köçürülmüş Saib Təbrizi sonradan Şah II Abbas tərəfindən Səfəvi sarayına dəvət olunaraq 'məlik-üş-şüəra' adını almışdı.
Əsas terminlər
| Səyyah | Dövrü/vəzifəsi | Şəhadəti |
|---|---|---|
| Adam Oleari | 1636–1638, alman səfiri | Uşaqlar daha çox türk dilində tərbiyə olunur |
| Engelbert Kempfer | Olearidən 50 il sonra, İsveç elçisi | Türk dili saraydan evlərə qədər yayılmışdı |
İki müstəqil şəhadət arasında 50 il fərq var.
| Sıra | Hadisə |
|---|---|
| 1 | Şah I Abbasın hakimiyyəti dövründə İsfahana köçürülməsi |
| 2 | Əfqanıstana, ərəb ölkələrinə və Kiçik Asiyaya səyahəti |
| 3 | Hindistanda yaşaması |
| 4 | Şah II Abbas tərəfindən saraya dəvət olunması |
Dörd mərhələnin ardıcıllığı.
- 1Birinci şəhadət: Alman səfiri Adam Oleari 1636–1638-ci illərdə İsfahanda olarkən Şirvanda, Azərbaycanda, İraqda, Bağdadda və İrəvanda uşaqların daha çox türk dilində tərbiyə edildiyini yazdı.
- 2İkinci şəhadət: İsveç elçisi Engelbert Kempfer ondan 50 il sonra gələrək türk dilinin saraydan tutmuş yüksək rütbəli şəxslərin evlərinə qədər yayıldığını bildirdi.
- 3Nəticə: 50 il aralı iki müstəqil şəhadət Azərbaycan türkcəsinin Səfəvi sarayında uzun müddət aparıcı dil olaraq qaldığını göstərir.
- 1Çətinlik: Səfəvi-Osmanlı müharibələri xalqın mədəni həyatına ağır zərbələr vurdu, elm və maarifin inkişafında ləngimələrə səbəb oldu.
- 2Buna baxmayaraq davam edən inkişaf: Mirzə Məhəmməd Şirvanı astronomiya və riyaziyyata, Yusif Qarabaği fəlsəfə və hüquqa dair əsərlər yazmağa davam etdi.
- 3Nəticə: Çətinliklərə baxmayaraq ədəbiyyatda Saib Təbrizi kimi simalar yetişdi, dastanlar tam formalaşdı və aşıq sənəti yüksəliş dövrünü yaşadı.
Azərbaycan türkcəsini dövlət dili səviyyəsinə qaldıran hökmdarı (Şah I İsmayıl) Şah I Abbasla qarışdırmayın.
Adam Olearini (1636–1638) Engelbert Kempferlə (ondan 50 il sonra) qarışdırmayın — hər ikisi türk dilinin sarayda hakim olması haqqında yazsa da, fərqli dövrlərin şahidləridir.
İsgəndər bəy Münşini (Şah I Abbasın sarayında katib) Məhəmməd Tahir Vahidlə (Şah Süleymanın baş vəziri) qarışdırmayın — hər ikisi tarix əsərlərinin müəllifidir, amma fərqli vəzifələrdə.
Saib Təbrizini (şair, məlik-üş-şüəra) Aşıq Abbas Tufarqanlı ilə ('Abbas və Gülgəz' dastanının müəllifi) qarışdırmayın — biri klassik şeir, digəri aşıq yaradıcılığı nümayəndəsidir.
Qaydalar
- 1Azərbaycan türkcəsi Şah I İsmayıldan sonra da Səfəvi sarayının və qoşununun işlək dili olaraq qalırdı.
- 2Avropa səyyahları Pietro della Valle, Adam Oleari və Jan Şarden Azərbaycan türkcəsinin Səfəvi sarayında rəsmi dil olması haqqında məlumat vermişdilər.
- 3Mədrəsələrdə müsəlman hüququ, klassik Şərq ədəbiyyatı, fəlsəfə, astronomiya və tibbin əsasları öyrədilir, təhsilini başa vuran şagirdlərə şəhadətnamə verilirdi.
- 4Bu dövrdə təhsil, əsasən, şəhər əhalisi içərisində yayılırdı; kənd yerlərində təhsil işi ilə məscidin axundu və ya mollası məşğul olurdu.
- 5Saib Təbrizi Şah II Abbas tərəfindən Səfəvi sarayına dəvət olunaraq 'məlik-üş-şüəra' adını almışdı.
- 6XVI-XVII əsrlərdə 'Koroğlu', 'Şah İsmayıl', 'Abbas və Gülgəz', 'Əsli və Kərəm' dastanları tam şəkildə formalaşdı, aşıq sənəti isə yüksəliş dövrünü yaşadı.
- 7Gəncədəki Şah Abbas məscidi və Nardaranda tikilmiş məscid XVII əsr Azərbaycan memarlığı üçün səciyyəvi abidələr, Ordubaddakı örtülü bazar isə Azərbaycan memarlığının nadir nümunələrindən sayılır.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir