Şah I Abbasın islahatları
Mərkəzləşmə, qulam ordusu, paytaxtın İsfahana köçürülməsi.
1587-ci ildə Səfəvi dövlətində saray çevrilişi baş verdi: Məhəmməd Xudabəndə hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı, onun 16 yaşlı oğlu Abbas isə şah elan edildi. 42 il hakimiyyətdə olan Şah I Abbas dövlətin varlığını qorumaq üçün ilk növbədə Osmanlı dövləti ilə sülh danışıqlarına başladı və 1590-cı ildə İstanbulda sülh müqaviləsi imzalandı. Bu ağır şərtli müqaviləyə görə Səfəvi dövləti öz ərazisinin xeyli hissəsini itirdi. İtirilmiş torpaqları geri almaq və dövlətin sarsılmış qüdrətini bərpa etmək məqsədilə islahatlar başlandı. İslahatlar, əsasən, hərbi və inzibati sahələrdə aparıldı: mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxan Qızılbaş hərbi əyanları cəzalandırıldı, tayfa başçılığında irsilik prinsipi ləğv olundu, odlu silaha malik nizami ordu yaradıldı. İnzibati sahədə Azərbaycan bəylərbəyiliyi quruldu, paytaxt isə İsfahana köçürüldü; bununla belə orduda, sarayda və diplomatik sənədlərdə yenə də Azərbaycan dilindən istifadə olunurdu. İslahatlar mərkəzi hakimiyyətin xeyli qüvvətlənməsinə və dövlətin keçmiş qüdrətini bərpa etməsinə şərait yaratdı.
Məsələn: 1590-cı il İstanbul müqaviləsinə görə Ərdəbil, Xalxal, Qaradağ, Zəncan, Qəzvin və Lənkərandan başqa, bütün Azərbaycan torpaqları osmanlılara verildi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1587 | Saray çevrilişi: Abbas şah elan edildi |
| 1590 | İstanbulda Osmanlı ilə sülh müqaviləsi imzalandı |
42 il hakimiyyətdə qalan Şah I Abbasın hakimiyyətinin başlanğıc tarixləri.
| Vilayət | Sülh müqaviləsindən sonra | Bəylərbəyiliyə daxil edildimi |
|---|---|---|
| Ərdəbil | Səfəvilərdə qaldı | Bəli |
| Zəncan | Səfəvilərdə qaldı | Bəli |
| Lənkəran | Səfəvilərdə qaldı | Bəli |
| Qəzvin | Səfəvilərdə qaldı | Xeyr |
Səfəvilərdə qalan vilayətlərin siyahısı ilə bəylərbəyiliyə daxil edilənlərin siyahısı tam üst-üstə düşmür.
- 1Hakimiyyət dəyişikliyi: 1587-ci ildə Məhəmməd Xudabəndə hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı və 16 yaşlı Abbas şah elan edildi.
- 2Sülhün axtarılması: Dövlətin varlığını qorumaq üçün Şah I Abbas Osmanlı dövləti ilə sülh danışıqlarına başladı və 1590-cı ildə İstanbulda müqavilə imzalandı.
- 3İslahatların başlanması: İtirilmiş torpaqları geri almaq və dövlətin sarsılmış qüdrətini bərpa etmək məqsədilə hərbi və inzibati islahatlara başlanıldı.
- 1Qızılbaş qoşunu: Azərbaycan Qızılbaş tayfalarından toplanmış atlı döyüşçülərdən ibarət idi.
- 2Qulam dəstəsi: Uşaq yaşlarından müsəlmanlaşdırılaraq sarayda xüsusi tərbiyə almış xristian mənşəli döyüşçülərdən ibarət idi.
- 3Tüfəngçilər: Müxtəlif vilayətlərdən rəiyyət arasından yığılırdı.
- 4Topçular: Əsasən qala mühasirəsi vaxtı istifadə edilirdi.
16 yaşı (Abbasın taxta çıxdığı yaş) 42 illə (hakimiyyətdə qaldığı müddət) qarışdırmayın — biri yaş, digəri hakimiyyət müddətidir.
Səfəvilərdə qalan vilayətlərin siyahısı (Ərdəbil, Xalxal, Qaradağ, Zəncan, Qəzvin, Lənkəran) ilə Azərbaycan bəylərbəyiliyinə daxil edilən vilayətlər eyni deyil: Qəzvin Səfəvilərdə qaldı, amma bəylərbəyiliyə daxil edilmədi.
İstanbulu (sülh müqaviləsinin imzalandığı şəhər) İsfahanla (Şah I Abbasın köçürdüyü yeni paytaxt) qarışdırmayın — bunlar fərqli şəhərlərdir.
Ordu bölmələrini funksiyasına görə yadda saxlayın: Qızılbaş qoşunu atlı, qulamlar xristian mənşəli, topçular qala mühasirəsi üçün, tüfəngçilər isə vilayətlərdən yığılırdı.
Qaydalar
- 1Hadisələrin ardıcıllığını bir zəncir kimi yadda saxla: saray çevrilişi, sülh danışıqları, sülh müqaviləsi, sonra islahatlar.
- 21590-cı il müqaviləsi ilə Səfəvilərdə qalan vilayətləri (Ərdəbil, Xalxal, Qaradağ, Zəncan, Qəzvin, Lənkəran) və bəylərbəyiliyə daxil edilənləri ayrıca öyrən — bu iki siyahı tam üst-üstə düşmür.
- 3Ordu bölmələrini adı ilə deyil, funksiyası ilə öyrən: Qızılbaş qoşunu atlı qoşun idi, qulamlar xristian mənşəli döyüşçülərdən ibarət idi, topçulardan əsasən qala mühasirəsində istifadə edilirdi, tüfəngçilər isə vilayətlərdən yığılırdı.
- 4Tarixləri dəqiq formada yadda saxla: saray çevrilişi 1587-ci il, sülh müqaviləsi 1590-cı il, hakimiyyət müddəti 42 il.
- 5Hansı fikrin kimə aid olduğuna diqqət et: Abbasqulu ağa Bakıxanov quruculuq işlərindən, Pietro Della Valle isə sarayda türk dilindən yazır.
- 6Bəylərbəyilik və paytaxt anlayışlarını qarışdırma — bunlar fərqli inzibati addımlardır.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir