XVI əsrin ikinci yarısı - XVII əsrdə sosial-iqtisadi və ictimai həyat
Torpaq mülkiyyəti formaları, hakim təbəqə və vergilər, şəhərlər və sənətkarlıq.
XVI əsrin ikinci yarısı - XVII əsrdə Səfəvi və Osmanlı müharibələri başa çatdıqdan sonra Azərbaycanda sakitlik yarandı, təsərrüfat həyatı dirçəlməyə başladı, insanların rifah halı qismən düzəldi. Şah II Abbasın (1642–1666) hakimiyyəti dövründə mühüm tədbirlər həyata keçirildi: şah taxta çıxan kimi rəiyyət və sənətkarların dövlət xəzinəsinə olan bütün vergi borclarını ləğv etdi, əkinçilik təsərrüfatının inkişafına diqqət artırıldı, daxili və xarici ticarətin canlanması üçün addımlar atıldı. Əhalinin ərizə və şikayətlərinə şahın yanında fəaliyyət göstərən ədalət divanında baxılırdı. XVII əsrin ikinci yarısında divan və xalisə torpaqları aparıcı mülkiyyət forması olaraq qalırdı; divan torpaqlarından əldə olunan gəlirlər dövlət xərclərinin ödənilməsinə sərf edilirdi. Hakim təbəqəni təşkil edən feodallar üç qrupa bölünürdü: qızılbaş tayfa başçılarından ibarət hərbi əyanlar, ali şiə ruhaniləri və mülki əyanlar; kəndlilər isə cəmiyyətin əsas istehsalçı qrupu idi. Ölkədə irili-xırdalı 35-ə qədər vergi növü vardı, əsas vergi malcəhət idi. Azərbaycan ərazisi Şirvan, Qarabağ, Təbriz və Çuxursəəd bəylərbəyiliklərinə bölünürdü; bəylərbəyilik əhalidən vergi toplayır, öz gəliri hesabına qoşun saxlayırdı. Şəhərlərin inkişafında ticarət yolları üzərində yerləşmə əsas iqtisadi amil idi.
Məsələn: 1565-ci ildə Şah I Təhmasib sənətkar və tacirlərdən alınan tamğa vergisini ləğv edən fərman verdi və bu fərman sənətkarlıq və ticarətin inkişafına müsbət təsir göstərdi.
Əsas terminlər
| Bəylərbəyilik | Mərkəzi |
|---|---|
| Təbriz | Təbriz — Azərbaycanın baş şəhəri |
| Şirvan | Şamaxı |
| Qarabağ | Gəncə |
| Çuxursəəd | İrəvan |
L.Lokkartın məlumatına əsasən.
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1555 | Paytaxt Qəzvinə köçürüldü |
| 1565 | Şah I Təhmasib tamğa vergisini ləğv edən fərman verdi |
| 1635 | Osmanlı sultanı IV Murad İrəvanı ələ keçirdi |
| 1642–1666 | Şah II Abbasın hakimiyyəti |
| 1655 | Jan Batist Taverniye İrəvana gəldi |
| 1673 | Jan Şarden İrəvanda oldu |
Sənədlərə və səyyah məlumatlarına əsaslanan tarixlər.
- 1Paytaxtın köçürülməsi (1555): Paytaxt Qəzvinə köçürüldü.
- 2Tamğa vergisinin ləğvi (1565): Şah I Təhmasib sənətkar və tacirlərdən alınan tamğa vergisini ləğv edən fərman verdi.
- 3İrəvanın alınması (1635): Osmanlı sultanı IV Murad İrəvanı ələ keçirdi.
- 4Taverniyenin gəlişi (1655): Jan Batist Taverniye İrəvana gəldi.
- 5Şardenin olması (1673): Jan Şarden İrəvanda oldu.
- 1Qızılbaş tayfa başçıları: Hərbi əyanları təşkil edirdi.
- 2Ali şiə ruhaniləri: Dini idarə və məhkəmələrə rəhbərlik edirdi.
- 3Mülki əyanlar: Mərkəzi və yerli idarə məmurları idi.
- 4Kəndlilər: Cəmiyyətin əsas istehsalçı qrupu idi.
Gəncəni (Qarabağ bəylərbəyisinin oturduğu yer) Şamaxı ilə (Şirvan bəylərbəyiliyinin mərkəzi) qarışdırmayın — Lokkartın məlumatında bu ikisi tez-tez yerdəyişdirilir.
Dərbənd Təbriz, İrəvan, Gəncə və Şamaxıdan fərqli idi: bəylərbəyinin özünün oturduğu mərkəz deyildi, öz hakimi tərəfindən idarə olunurdu.
Şah II Abbasın taxta çıxarkən vergi borclarını ləğv etməsini Şah I Təhmasibin 1565-ci ildə tamğa vergisini ləğv etməsi ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli hökmdarların fərqli tədbirləridir.
Divan torpaqlarının gəliri dövlət xərclərinə sərf olunurdu, bəylərbəyiliyin öz gəliri isə qoşun saxlamağa yönəlirdi — iki fərqli gəlir mənbəyidir.
Qaydalar
- 1Şah II Abbas 1642–1666-cı illərdə hakimiyyətdə olub və taxta çıxdıqda rəiyyət və sənətkarların vergi borclarını ləğv edib.
- 2XVII əsrin ikinci yarısında divan və xalisə torpaqları aparıcı mülkiyyət forması idi, divan torpaqlarının gəliri dövlət xərclərinə sərf olunurdu.
- 3Hakim təbəqə qızılbaş hərbi əyanlardan, ali şiə ruhanilərindən və mülki əyanlardan ibarət idi, kəndlilər isə əsas istehsalçı qrup idi.
- 4Ölkədə irili-xırdalı 35-ə qədər vergi növü var idi, əsas vergi malcəhət idi.
- 5Azərbaycan Şirvan, Qarabağ, Təbriz və Çuxursəəd bəylərbəyiliklərinə bölünürdü; bəylərbəyilik vergi toplayır, öz gəliri hesabına qoşun saxlayırdı.
- 61565-ci ildə Şah I Təhmasib sənətkar və tacirlərdən alınan tamğa vergisini ləğv etdi.
- 7Təbriz Azərbaycanın ən böyük şəhəri, Şamaxı Şirvan, Gəncə isə Qarabağ bəylərbəyiliyinin mərkəzi idi; İrəvan, Naxçıvan, Dərbənd və Şəki mühüm sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzləri sayılırdı.
- 8Bakı Şirvanın Səfəvi dövlətinə birləşdirilməsindən sonra Xəzər sahilində dövlətin əsas limanına çevrildi, ətrafdakı quyulardan çıxarılan neft dəniz və karvan yolu ilə başqa ölkələrə göndərilirdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir