Azərbaycan ərazilərinin Osmanlılar tərəfindən işğalı
1578–1590 Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin II mərhələsi, Çıldır məğlubiyyəti, Şirvan və Təbrizin işğalı.
XVI əsrin ikinci yarısında Səfəvi dövləti ağır daxili böhran keçirirdi. 1576-cı ildə hakimiyyətə gələn II İsmayıl mərkəzləşdirmə siyasəti ilə qızılbaş əyanlarını özünə qarşı qaldırdı və sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Ondan sonra taxta çıxan Məhəmməd Xudabəndə dövründə isə dövlət xəzinəsi boşaldı, qızılbaş əmirləri özbaşınalıq etməyə başladı və tayfalar arasında çəkişmələr artdı. Bu zəiflikdən istifadə edən Osmanlı dövləti 1578-ci ildə Amasiya sülh müqaviləsinin şərtlərini pozaraq Səfəvi sərhədlərini keçdi və müharibənin ikinci mərhələsi (1578–1590) başlandı. Çıldır gölü yaxınlığındakı döyüşdə qüvvələr nisbətinin Osmanlı qoşununun xeyrinə olması və qızılbaş tayfaları arasında birliyin olmaması Səfəvilərin məğlubiyyətinə səbəb oldu, Osmanlı isə Şirvanı ələ keçirdi. Sonrakı illərdə Şirvan uğrunda mübarizə davam etsə də, 1585-ci ildə Təbrizin işğalı və Şeybanilərin şərqdən Xorasanı işğal etməsi Səfəviləri iki cəbhədə vuruşmağa məcbur edərək ağır ərazi itkilərinə səbəb oldu.
Məsələn: 1583-cü ildə Niyazabad döyüşündə Səfəvi qüvvələri Osmanlı-Krım qüvvələrini məğlub edib Dərbəndə tərəf sıxışdırsa da, az sonra Osmanlı dövləti əlavə qüvvələr yeridərək üstünlüyü ələ keçirdi və onun mövqeyi Şirvanda və Dağıstanda qəti möhkəmləndi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1555 | Amasiya sülh müqaviləsi bağlandı |
| 1576 | II İsmayıl Səfəvi taxtına çıxdı |
| 1578 | Müharibənin ikinci mərhələsi başladı, Çıldır döyüşü baş verdi |
| 1583 | Niyazabad döyüşündə Osmanlı-Krım qüvvələri məğlub edildi |
| 1585 | Osmanlı ordusu Təbrizi ələ keçirdi |
| 1586–1589 | Osmanlı qoşunu Azərbaycanın böyük bir hissəsini işğal etdi |
| 1590 | Müharibənin ikinci mərhələsi başa çatdı |
Hadisələr subtitrdə və izahatda göstərilən tarixlərlə.
| Hökmdar | Münasibəti |
|---|---|
| Məhəmməd Xudabəndə | Onun dövründə mərkəzi hakimiyyət daha da zəiflədi |
| Həmzə mirzə | Baş komandan kimi Təbrizin verilməsi ilə razılaşmadı, şəhəri azad etməyə hazırlaşdı |
Ata ilə oğlun Osmanlı təhlükəsi qarşısındakı fərqli mövqeyi.
- 1Daxili zəiflik: Məhəmməd Xudabəndə dövründə dövlət xəzinəsi boşaldı və qızılbaş əmirləri özbaşınalıq etməyə başladı.
- 2Fürsətdən istifadə: Bu zəiflikdən istifadə edən Osmanlı dövləti Amasiya sülh müqaviləsinin şərtlərini pozaraq Səfəvi sərhədlərini keçdi.
- 3Hərbi nəticə: Çıldır gölü yaxınlığındakı döyüşdə qüvvələr nisbəti Osmanlının xeyrinə oldu və qızılbaş tayfaları arasında birlik olmadığı üçün Səfəvilər məğlub oldu, Osmanlı isə Şirvanı ələ keçirdi.
- 1Taxta çıxma: 1576-cı ildə II İsmayıl Səfəvi taxtına çıxdı və mərkəzləşdirmə siyasəti aparmağa başladı.
- 2Müharibənin başlanması: 1578-ci ildə Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin ikinci mərhələsi başladı və Çıldır döyüşü baş verdi.
- 3Niyazabad qələbəsi: 1583-cü ildə Səfəvi qüvvələri Niyazabad döyüşündə Osmanlı-Krım qüvvələrini məğlub edib Dərbəndə tərəf sıxışdırdı.
- 4Təbrizin işğalı: 1585-ci ildə Osmanlı ordusu Təbrizi ələ keçirdi, bu isə Səfəviləri iki cəbhədə vuruşmağa məcbur etdi.
Amasiya sülh müqaviləsini (1555) Çıldır döyüşü ilə qarışdırmayın: Amasiya müharibənin birinci mərhələsini bitirdi, Çıldır isə ikinci mərhələnin döyüşüdür.
Niyazabad döyüşündə (1583) qalib gələn Səfəvilər idi, amma bu qələbə müharibənin ümumi gedişini dəyişmədi — Osmanlı əlavə qüvvələr yeridərək üstünlüyü yenidən ələ keçirdi.
İki hökmdarı fərqləndirin: II İsmayıl (1576-cı ildən) mərkəzləşdirmə cəhdi ilə, Məhəmməd Xudabəndə (1578–1587) isə mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi ilə yadda qalır.
Səfəvilərin ağır itkilərinin səbəbi iki cəbhədə eyni vaxtda vuruşmaq idi: Osmanlı qərbdən, Şeybanilər isə şərqdən Xorasana hücum edirdi.
Qaydalar
- 11578-ci ildə başlayan Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin ikinci mərhələsi 1590-cı ilə qədər davam etdi.
- 2Çıldır döyüşündəki məğlubiyyəti izah edərkən iki səbəbi birlikdə yadda saxlayın: qüvvələr nisbəti Osmanlı qoşununun xeyrinə idi və qızılbaş tayfaları arasında birlik yox idi.
- 3Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi (xəzinənin boşalması, əmirlərin özbaşınalığı) düşmən dövlətin hücumuna şərait yaradırdı.
- 4Ayrı-ayrı döyüşlərdə qazanılan qələbələr (Mollahəsən, Niyazabad) müharibənin ümumi gedişini dəyişmək üçün kifayət etmədi.
- 5İki cəbhədə (Osmanlı və Şeybani) eyni vaxtda müharibə aparmaq Səfəvi dövləti üçün böyük ərazi itkiləri ilə nəticələndi.
- 6II İsmayılın mərkəzləşdirmə addımları qızılbaş əyanlarının narazılığına səbəb oldu və onun öldürülməsi ilə yarımçıq qaldı.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir