Azərbaycan beynəlxalq ticarət əlaqələrində
İpək ticarəti, Culfa tacirləri, Avropa tacir kompaniyaları.
XVI-XVII əsrlərdə Azərbaycan Şərqlə Qərb arasındakı beynəlxalq ticarətdə mühüm mövqe tuturdu. Ölkənin xam ipəyi Culfa tacirləri vasitəsilə Avropanın Amsterdam, Marsel, Venesiya kimi şəhərlərinə, Osmanlı dövlətinə və Hindistana aparılırdı; ingilis tacirləri isə Ərəşi Cənubi Qafqazın ən böyük ipəkçilik mərkəzi kimi təsvir edirdilər. Ordubad, Naxçıvan və Əylis mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilmiş, Təbrizdə isə Ön Asiyada ən böyük örtülü bazar fəaliyyət göstərirdi. Səfəvi dövləti bu əlaqələri genişləndirmək üçün dövlət səviyyəsində addımlar atırdı: Şah I Təhmasib Volqa-Xəzər su yolu ilə ticarəti canlandırmaq və xam ipəyi bu yolla Avropa bazarına çıxarmaq üçün Moskvaya elçi göndərdi, İngiltərənin Moskva şirkətinin təmsilçisi Antoni Cenkinsonu isə Qəzvində qəbul etdi. Sonralar rus tacirlərini müdafiə edən çar hökuməti ingilislərin bu yoldan istifadəsinə son qoydu və Volqa-Xəzər yolu ilə aparılan Şərq ticarəti bütünlüklə rus tacirlərinin əlinə keçdi. XVII əsrin ikinci yarısından Azərbaycanın Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri güclənməyə başladı: 1667-ci il müqaviləsi rus tacirlərinə gömrüksüz ticarət hüququ və bazarlarda imtiyazlar verdi. Hindistanla ticarət də davam edir, ölkəyə ədviyyat məhsulları gətirilirdi.
Məsələn: Şirvan bəylərbəyi Abdulla xan Ustaclı şahın icazəsi ilə bir ingilis nümayəndəsi ilə ticarət müqaviləsi bağlamışdı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1555 | İngiltərənin Moskva şirkəti yaradıldı |
| 1666 | Şah Süleyman Səfəvi hakimiyyətinə gəldi |
| 1667 | Rusiya ilə Səfəvilər dövləti arasında ticarət müqaviləsi bağlandı |
| 1666–1694 | Şah Süleymanın hakimiyyət illəri |
Moskva şirkətinin yaradılmasından 1667-ci il müqaviləsinə qədərki tarixlər.
| İstiqamət | Aparılan mallar | Gətirilən mallar |
|---|---|---|
| Rusiya | İpək parçalar və xalçalar | Xəz-dəri, mis, qalay və kağız |
| Hindistan | Xam ipək, neft və zəfəran | Ədviyyat məhsulları |
İki istiqamətin mal siyahısı fərqli idi.
- 1Moskva şirkətinin yaradılması (1555): İngiltərənin Moskva şirkəti yaradıldı.
- 2Şah Süleymanın hakimiyyətə gəlməsi (1666): Şah Süleyman Səfəvi taxtına çıxdı.
- 3Ticarət müqaviləsi (1667): Rusiya və Səfəvilər dövləti arasında ticarət müqaviləsi bağlandı, rus tacirlərinə gömrüksüz ticarət hüququ verildi.
- 1Şah I Təhmasibin addımı: Volqa-Xəzər su yolu ilə ticarəti canlandırmaq üçün Moskvaya elçi göndərdi.
- 2İngiltərənin marağı: İngiltərənin Moskva şirkətinin təmsilçisi Antoni Cenkinson bu yol ilə Hindistanla ticarət əlaqələri qurmağa çalışırdı.
- 3Nəticə: Çar hökuməti ingilislərin bu yoldan istifadəsinə son qoydu və Volqa-Xəzər yolu ilə aparılan ticarət bütünlüklə rus tacirlərinin əlinə keçdi.
Rusiyaya aparılan malları (ipək parçalar, xalçalar) Hindistana aparılanlarla (xam ipək, neft, zəfəran) qarışdırmayın — istiqamətlər əksinə deyil.
1555-ci ildə yaradılan İngiltərənin Moskva şirkətini 1667-ci il Rusiya-Səfəvilər ticarət müqaviləsi ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli tərəflər arasında fərqli sənədlərdir.
Ərəşi (ipəkçilik mərkəzi) Culfa ilə (ipək ticarət yolunun keçdiyi şəhər) qarışdırmayın.
Şah I Təhmasib ticarəti canlandırmaq üçün Moskvaya elçi göndərdi, Şah II Abbas isə Terek çayı boyunca rus hərbi məskənlərini dağıtdırdı — iki fərqli hökmdarın fərqli addımları.
Qaydalar
- 1Culfa tacirləri Azərbaycanın xam ipəyini Avropa şəhərlərinə, Osmanlı dövlətinə və Hindistana aparırdılar.
- 2Təbrizdə Ön Asiyanın ən böyük örtülü bazarı fəaliyyət göstərirdi.
- 3Şah I Təhmasib Volqa-Xəzər yolu ilə ticarəti canlandırmaq üçün Moskvaya elçi göndərmişdi.
- 41667-ci ildə Rusiya və Səfəvilər dövləti arasında ticarət müqaviləsi bağlanmışdı.
- 5Azərbaycan Hindistanla da geniş ticarət əlaqələri saxlayırdı.
- 6Tarixi hadisələri öyrənərkən tarixləri, adları və coğrafi məkanları dəqiq eyniləşdirmək lazımdır.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir