Cəlalilər hərəkatı. Şah I Abbasın hərbi uğurları
Cəlalilər hərəkatı, Koroğlu, Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1603–1639).
Şah I Abbas Səfəvi dövlətinin mərkəzi hakimiyyətini gücləndirib ordunu yenidən qurduqdan sonra dövlətin ərazi bütövlüyünü bərpa etmək uğrunda mübarizəyə başladı. Bu mübarizədə o, Osmanlı işğalçılarına qarşı geniş vüsət almış Cəlalilər hərəkatından istifadə etdi: Osmanlı ağalığında qalan vilayətlərdə vuruşan dəstələrə Səfəvi mülklərində sığınacaq verdi, cəsur üsyançıları öz qoşununa qəbul etdi, 1608-ci ildə isə Cəlalilər şahın icazəsi ilə Çuxursəəd bəylərbəyiliyinə köçüb yerləşdilər. Hərəkatın Azərbaycandakı ən görkəmli nümayəndəsi əsl adı Rövşən olan Koroğlu idi. Şərq sərhədlərində Şeybanilərin məğlub edilib Xorasanın geri qaytarılması ilə başlayan uğurlar Təbrizin, İrəvanın, sonra isə Qarabağ, Gəncə və Şirvanın azad edilməsi, Sufiyan döyüşündə «Turan taktikası»nın tətbiqi ilə davam etdi. Osmanlı ilə uzun müharibə 1612-ci il İstanbul sülhü ilə dayandırılsa da, bu sülh möhkəm olmadı, hərbi əməliyyatlar yenidən başladı və 1618-ci ildə Mərənddə yeni müqavilə imzalandı. Şah I Abbas daxili çəkişmələrdən istifadə edib bütün İraqı tabe etdi, ingilis donanmasının köməyi ilə Hörmüzü portuqaliyalıların əlindən aldı, müharibə isə 1639-cu il Qəsri-Şirin müqaviləsi ilə başa çatdı.
Məsələn: 1622-ci ildə Səfəvi qoşunu ingilis hərbi donanmasının köməyi ilə Hörmüz limanını portuqaliyalılardan azad etdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1591 | Təbriz əhalisinin üsyanı — Cəlalilər hərəkatının ilk böyük çıxışı |
| 1599 | Şeybanilər məğlub edilib Xorasan geri qaytarıldı |
| 1603 | Təbriz osmanlılardan azad edildi |
| 1605 | Sufiyan döyüşündə «Turan taktikası» tətbiq edildi |
| 1608 | Cəlalilər Çuxursəəd bəylərbəyiliyinə köçürüldü |
| 1612 | İstanbulda sülh müqaviləsi imzalandı |
| 1618 | Mərənddə yeni sülh müqaviləsi imzalandı |
| 1621 | İngiltərə ilə «əbədi dostluq» haqqında müqavilə bağlandı |
| 1622 | Hörmüz limanı ingilis donanmasının köməyi ilə azad edildi |
| 1639 | Qəsri-Şirin müqaviləsi imzalandı |
1591-ci ildən 1639-cu ilə qədərki əsas tarixlər.
| Müqavilə | Şərti | Nəticəsi |
|---|---|---|
| İstanbul sülhü (1612) | Amasiya sülhü əsasında sərhədlərin bərpası | Möhkəm olmadı, hərbi əməliyyatlar yenidən başladı |
| Qəsri-Şirin müqaviləsi (1639) | Bağdad Osmanlıya qaytarıldı, İrəvan Səfəvi dövlətində qaldı, Qars/Van/Axalsıxa hücum edilməyəcək | Fasilələrlə yüz ildən artıq davam etmiş müharibəni başa çatdırdı |
1612-ci il sülhü müvəqqəti idi, 1639-cu il müqaviləsi isə müharibəni yekunlaşdırdı.
- 1İstanbul sülhü (1612): Amasiya sülhü əsasında müəyyən olunmuş sərhədlər bərpa edildi, lakin sülh möhkəm olmadı.
- 2Mərənd sülhü (1618): Hərbi əməliyyatlar yenidən başladıqdan sonra 1612-ci il İstanbul sülhündə müəyyən edilmiş sərhədlər yenidən bərpa olundu.
- 3Hörmüzün azad edilməsi (1622): Səfəvi qoşunu ingilis hərbi donanmasının köməyi ilə Hörmüz limanını portuqaliyalılardan azad etdi.
- 4Qəsri-Şirin müqaviləsi (1639): Müharibə Bağdadın Osmanlıya qaytarılması və Qars, Van, Axalsıxa hücum edilməməsi şərtləri ilə başa çatdı.
- 1Hərəkatın səbəbi: Aclıq, soyğunçuluq, dağıntılar, vergilərin artırılması və məmurların qəddarlığı Cəlalilər hərəkatını doğurdu.
- 2Şahın addımı: Şah I Abbas Osmanlı ağalığındakı Cəlali dəstələrinə Səfəvi mülklərində sığınacaq verdi və cəsur üsyançıları öz qoşununa qəbul etdi.
- 3Nəticə: 1608-ci ildə Cəlalilər şahın icazəsi ilə Çuxursəəd bəylərbəyiliyinə köçüb yerləşdilər.
Koroğlunun əsl adı Rövşən idi; hərəkatın adını isə Toqat üsyançısı Şeyx Cəlal verdi — bu iki fərqli şəxsi qarışdırmayın.
1639-cu il Qəsri-Şirin müqaviləsində Bağdad Osmanlıya qaytarıldı, İrəvan isə Səfəvi dövlətində qaldı — bu iki nəticəni əksinə çevirməyin.
1612-ci il İstanbul sülhü ilə 1618-ci il Mərənd sülhünü qarışdırmayın: hər ikisi sərhədlərin bərpasını nəzərdə tuturdu, amma yalnız 1639-cu il Qəsri-Şirin müqaviləsi müharibəni yekunlaşdırdı.
«Turan taktikası» qoşunun aypara şəklində düzülüşü idi (mərkəz zəif, cinahlar güclü); «yandırılmış torpaq» taktikası isə Osmanlı yürüşü zamanı şəhər və kəndlərin boşaldılıb məhv edilməsi idi.
Qaydalar
- 1Cəlalilər hərəkatı aclığa, soyğunçuluğa, vergilərin artırılmasına və məmurların qəddarlığına qarşı yönəlmiş xalq çıxışları idi.
- 2Şah I Abbas bu hərəkatdan Osmanlı ağalığına qarşı öz mübarizəsində istifadə etdi.
- 3Hər sülh müqaviləsinin öz konkret şərtini — hansı sərhədin bərpa olunduğunu, hansı şəhərin kimə qaldığını — dəqiq ayırd et.
- 4Tarixləri ardıcıl xatırla: 1591, 1599, 1603, 1604, 1605, 1612, 1618, 1622, 1639.
- 5Səfəvi-Osmanlı müharibəsini başa çatdıran 1639-cu il Qəsri-Şirin müqaviləsi oldu; ondan əvvəlki sülhlər müharibəni dayandıra bilmədi.
- 6Şəxs adlarını (Koroğlu — Rövşən, Şah Səfi) və hərbi taktikaların adlarını (Turan taktikası, yandırılmış torpaq) bir-birindən dəqiq fərqləndir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir