Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi
Nadirin 1734–1735 azadlıq yürüşləri, 1735 Gəncə müqaviləsi.
XVIII əsrin 20-ci illərinin sonunda Səfəvi sərkərdəsi Nadir xan Əfşarın hərbi istedadı sayəsində dövlət ərazisinin böyük bir hissəsi əfqan işğalçılarından təmizləndi; növbəti vəzifə osmanlıların və rusların əlində olan torpaqları geri qaytarmaq idi. Nadir xanın torpaqların qaytarılması tələbi rədd edildiyi üçün o, 1730-cu ildə hərbi əməliyyatlara başladı, Təbrizi və Ərdəbili aldı, lakin Xorasandakı üsyan onu geri qayıtmağa məcbur etdi. Nadir Xorasanda olarkən II Təhmasib öz nüfuzunu qaldırmaq üçün əməliyyatlara özü rəhbərlik etdi və İrəvan, Həmədan yaxınlığında ağır məğlubiyyətə uğradı; bundan sonra osmanlılar Təbrizi yenidən tutdular, Kirmanşah, Həmədan və Urmiyanı da ələ keçirdilər. 1732-ci il Kirmanşah sülhü Araz çayından şimalı Osmanlıya saxladı, eyni il bağlanan Rəşt müqaviləsi ilə isə Kür çayından cənubdakı Xəzəryanı vilayətlər Səfəvi dövlətinə qaytarıldı. İsfahandakı toplantıda II Təhmasib hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı, azyaşlı III Abbas şah, Nadir xan isə şahın naibi və vəkili elan olundu. Bağdadda imzalanan müqaviləni Osmanlı hökuməti təsdiq etmədi, 1734-cü ildə isə Şamaxı və Gəncə azad edildi. Beləliklə, torpaqların azadlığı həm döyüşlərlə, həm də müqavilələrlə bərpa olundu.
Məsələn: 1735-ci ildə Gəncədə imzalanan müqaviləyə görə rus qoşunları Terek çayından cənubdakı Xəzərsahili vilayətləri tamamilə tərk etdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1730-cu il | Nadir xanın osmanlılara qarşı hərbi əməliyyatlara başlaması, Təbriz və Ərdəbilin alınması |
| 1732-ci il | Kirmanşah sülhü və Rəşt müqaviləsinin imzalanması |
| 1733-cü il | Bağdad müqaviləsinin imzalanması (Osmanlı hökuməti təsdiq etmədi) |
| 1734-cü il | Şamaxı və Gəncənin azad edilməsi |
| 1735-ci il | Gəncə müqaviləsinin imzalanması |
Nadir xanın döyüşlərlə və müqavilələrlə torpaqları azad etməsi.
| Tərəf | Necə həll olundu | Nəticə |
|---|---|---|
| Osmanlı dövləti | Həlledici döyüşlərdən sonra | Torpaqları tərk etməyə məcbur oldu |
| Rusiya dövləti | İmzalanan Gəncə müqaviləsi ilə | Rus qoşunları Terek çayından cənubdakı vilayətləri tərk etdi |
Eyni nəticəyə fərqli yollarla gəlindi: döyüş və müqavilə.
- 1Tələb və rədd: Nadir xan Səfəvi dövləti adından Osmanlı dövlətindən torpaqların geri qaytarılmasını tələb etdi, osmanlılar bu tələbi rədd etdi.
- 2Hərbi əməliyyat: Nadir xan 1730-cu ildə hərbi əməliyyatlara başladı, Təbrizi və Ərdəbili aldı.
- 3Geri çəkilmə: Xorasandakı üsyan Nadir xanı geri qayıtmağa məcbur etdi.
- 4Osmanlının fürsəti: Nadir Xorasanda olarkən osmanlılar Təbrizi yenidən tutdular, Kirmanşah, Həmədan və Urmiyanı ələ keçirdilər.
- 1Rəşt müqaviləsi (1732): Kür çayından cənubdakı Xəzəryanı vilayətlər Səfəvi dövlətinə qaytarıldı.
- 2Gəncə müqaviləsi (1735): Rus qoşunları Terek çayından cənubdakı Xəzərsahili vilayətləri tamamilə tərk etdi.
- 3Fərq: Hər iki müqavilə Rusiya ilə bağlandı, lakin sərhəd fərqli çaylarla - Kür və Terek - müəyyənləşdirildi.
Rəşt müqaviləsini (1732, Rusiya ilə) Kirmanşah sülhü (1732, Osmanlı ilə) ilə qarışdırmayın - tərəflər fərqlidir.
Kür və Terek çaylarını qarışdırmayın: Rəşt müqaviləsi Kür çayından cənubu, Gəncə müqaviləsi isə Terek çayından cənubu əhatə edir.
Bağdad müqaviləsi Osmanlı hökuməti tərəfindən təsdiqlənmədiyi üçün heç vaxt qüvvəyə minmədi.
Bu dövrdə Nadir xan hələ şahın naibi və vəkili idi, şah elan olunan isə azyaşlı III Abbas idi.
Qaydalar
- 1Tarixləri dəqiq yadda saxla: 1730, 1732, 1733, 1734, 1735-ci illər.
- 2Hər müqavilənin hansı iki dövlət arasında imzalandığını qarışdırma.
- 3Bir hadisənin səbəbini onun nəticəsi ilə qarışdırma — kimin tələb etdiyini, kimin cavab verdiyini ayırd et.
- 4Müqavilələrin şərtlərini diqqətlə oxu: kim güzəştə getdi, kim qazandı, güzəşt hansı tərəfin tacirlərinə aiddir.
- 5Sərhəd kimi çəkilən çayların adlarını (Araz, Kür, Terek) qarışdırma.
- 6Hökmdarların adlarını və titullarını olduğu kimi işlət: II Təhmasib, III Abbas, Nadir xan, şahın naibi və vəkili.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir