Azərbaycan torpaqlarının iki imperiya tərəfindən bölüşdürülməsi
1722-ci il əfqan basqını, 1724-cü il İstanbul müqaviləsi, Rusiya-Osmanlı bölgüsü.
XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövləti ağır böhran keçirirdi və bundan iki qonşu imperiya istifadə etdi. I Pyotr 1722-ci ilin yayında Həştərxandan quru və dəniz yolu ilə yürüşə başladı, avqustda rus qoşunu Dərbəndə daxil oldu. Ordu Bakıya doğru hərəkətə başlasa da, Xəzərdə baş verən tufanda azuqə və sursat gəmilərinin əksəriyyətinin batması, İsveçin yenidən müharibə istəməsi xəbəri və Osmanlı sarayının kəskin etirazı yürüşü dayandırdı. Elə bu vaxt əfqanlar İsfahanı mühasirəyə alıb tutdular, 1722-ci ildə Təhmasib özünü şah elan etdi. Səfəvi hakimiyyətinin zəifləməsindən istifadə edən Osmanlı imperiyası qoşunlarını Cənubi Qafqaza yeritdi; bu təhlükə I Pyotru Bakını işğal etməyə tələsdirdi və 1723-cü ildə rus donanması Bakı limanına daxil oldu. Həmin il Peterburqda Səfəvi elçisi İsmayıl bəy şahın icazəsi olmadan Xəzərsahili ərazilərin ilhaqı barədə müqavilə bağlamağa məcbur edildi, lakin Şah II Təhmasib onun şərtlərini tanımadı. Uzun danışıqlardan sonra 1724-cü ildə İstanbulda Rusiya ilə Osmanlı arasında müqavilə imzalandı.
Məsələn: həmin müqaviləyə əsasən Osmanlı tərəfi Xəzərboyu əyalətlərin Rusiyaya ilhaqını təsdiq etdi, Rusiya isə Xəzərboyu torpaqlar istisna olmaqla Azərbaycanın böyük hissəsinin Osmanlı dövlətinə çatmasını qəbul etdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1722-ci ilin yayı | I Pyotrun Həştərxandan yürüşə başlaması |
| 1722-ci ilin avqustu | Rus qoşununun Dərbəndə daxil olması |
| 1722-ci il | Əfqanların İsfahanı tutması, Təhmasibin özünü şah elan etməsi |
| 1723-cü il | Rus donanmasının Bakı limanına daxil olması; Peterburq müqaviləsi |
| 1724-cü il | İstanbul müqaviləsinin imzalanması; Osmanlının İrəvanı, Naxçıvan-Ordubad, Xoy-Mərəndi tutması |
| 1725-ci ilin sonları | Ərdəbilin Osmanlı əsgərləri tərəfindən alınması |
Rusiya-Osmanlı bölgüsünə aparan hadisələrin ardıcıllığı.
| Müqavilə | Tərəflər | Şərt |
|---|---|---|
| 1723 Peterburq müqaviləsi | Rusiya və Səfəvi elçisi İsmayıl bəy | Rusiya Xəzərsahili əraziləri ilhaq etdi, şaha hərbi yardım öhdəliyi götürdü |
| 1724 İstanbul müqaviləsi | Rusiya və Osmanlı imperiyası | Osmanlı Xəzərboyu əyalətlərin Rusiyaya ilhaqını təsdiqlədi, Rusiya isə Azərbaycanın böyük hissəsinin Osmanlıya çatmasını qəbul etdi |
Fərqli tərəflər arasında bağlanan iki ayrı sənəd.
- 1Başlanğıc şərait: Səfəvi dövləti ağır böhran keçirirdi, bu vəziyyətdən əfqanlar, Osmanlı və Rusiya eyni vaxtda istifadə etməyə çalışdı.
- 2Əfqan zərbəsi: Əfqanlar 1722-ci ildə İsfahanı mühasirəyə alıb tutdular, Təhmasib özünü şah elan etdi.
- 3Osmanlının reaksiyası: Osmanlı imperiyası Səfəvi hakimiyyətinin zəifləməsindən istifadə edib qoşunlarını Cənubi Qafqaza yeritdi.
- 4Rusiyanın tələsməsi: Bu təhlükə I Pyotru Bakını işğal etməyə tələsdirdi, 1723-cü ildə rus donanması Bakı limanına daxil oldu.
- 11722-ci ilin yayı: I Pyotr Həştərxandan quru və dəniz yolu ilə yürüşə başladı.
- 21722-ci ilin avqustu: Rus qoşunu Dərbəndə daxil oldu, qalanın açarını Dərbənd naibi İmamqulu bəy təqdim etdi.
- 31723-cü il: Rus donanması Bakı limanına daxil oldu; Peterburqda İsmayıl bəy şahın icazəsi olmadan müqavilə bağladı.
- 41724-cü il: İstanbulda Rusiya ilə Osmanlı arasında torpaqların bölüşdürülməsini nizamlayan müqavilə imzalandı.
1723-cü il Peterburq müqaviləsini (Rusiya və Səfəvi elçisi arasında) 1724-cü il İstanbul müqaviləsi (Rusiya və Osmanlı arasında) ilə qarışdırmayın - tərəflər fərqlidir.
Dərbənd və Bakının taleyini eyniləşdirməyin: Dərbənddə qalanın açarı I Pyotra təqdim edildi, Bakı isə ciddi müqavimətdən sonra alındı.
Şah II Təhmasib Peterburq müqaviləsini tanımadı, çünki onu elçisi İsmayıl bəy şahın icazəsi olmadan imzalamışdı.
Yazılan şərtlə faktiki gedişat həmişə üst-üstə düşmür: müqavilədə Səfəvi ərazisi sayılan Ərdəbili sonradan Osmanlı əsgərləri aldı.
Qaydalar
- 1Səfəvi dövlətinin zəifləməsi eyni vaxtda əfqanların, Osmanlı imperiyasının və Rusiyanın fəallaşmasına şərait yaratdı.
- 2I Pyotrun Dərbənddən sonra davam edən yürüşü tufanda gəmilərin batması, İsveç təhlükəsi və Osmanlı sarayının etirazı kimi bir neçə səbəbdən dayandırıldı.
- 31723-cü ildə Peterburqda bağlanan müqaviləni Səfəvi elçisi şahın icazəsi olmadan imzalamışdı, ona görə də Şah II Təhmasib onun şərtlərini tanımadı.
- 41724-cü il İstanbul müqaviləsi Rusiya ilə Osmanlı arasında bağlandı: Xəzərboyu əyalətlər Rusiyaya, Azərbaycanın böyük hissəsi isə Osmanlı dövlətinə çatdı.
- 5Osmanlıya çatan torpaqlarda idarəetmə eyni qurulmadı: Şirvan osmanlıların himayəsi altında, Hacı Davudun başçılığı ilə yarımmüstəqil xanlıq elan olundu.
- 6Sənəddə yazılan şərtlə faktiki gedişat üst-üstə düşməyə bilərdi: müqavilədə Səfəvi ərazisi kimi tanınan Ərdəbil 1725-ci ilin sonlarında Osmanlı əsgərləri tərəfindən alındı.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir