Əfşar imperiyasının yaranması
1736 Muğan qurultayı, Nadir şahın taxta çıxması, dəniz donanması yaratmaq cəhdi.
XVIII əsrin birinci yarısında Səfəvi əraziləri üzərində real hakimiyyəti şahın vəkili kimi əlində saxlayan Nadir xan Əfşar şah taxtına çevriliş yolu ilə deyil, qanuni yolla — bütün ölkə nümayəndələrinin iştirak edəcəyi qurultay vasitəsilə sahib olmağı qərara aldı. 1736-cı ildə Muğanda, Suqovuşan adlı yerdə keçirilən bu qurultayda o, Qarabağ tayfa başçılarının etirazına baxmayaraq, iştirakçıların böyük hissəsinin dəstəyi ilə istəyinə nail oldu və Səfəvilərin yerində yeni türk sülaləsinin idarə etdiyi Əfşarlar dövləti yarandı. Məşhədi paytaxt seçən Nadir şah ölkəni mərkəzləşdirmək üçün baş vəzir və sədr-əzəm kimi bir sıra ali vəzifələri ləğv etdi, dörd bəylərbəyiliyin əvəzinə mərkəzi Təbriz olan Azərbaycan əyaləti yaratdı, vergi toplanmasını qaydaya saldı və din xadimlərinin dövlət işlərinə müdaxiləsinin qarşısını aldı. Güclü ordusu ilə qısa vaxt ərzində geniş əraziyə malik imperiya quran şah İran körfəzində və Xəzər dənizində hərbi donanma yaratmaq qərarına gəlmiş, bu məqsədlə İngiltərə, Hollandiya və Rusiya ilə danışıqlar aparmışdı; Osmanlı dövləti ilə yeni müharibə isə bu təşəbbüsü təxirə salmağa məcbur etdi.
Məsələn: Nadir şah hərbi yürüşlər üçün vəsait toplamaq məqsədilə məhsulla yığılan vergini pulla əvəz etməyə çalışdı, lakin buna nail ola bilmədi və bu addım kəndlilərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı.
Əsas terminlər
| Sahə | Tədbir | Nəticə |
|---|---|---|
| İnzibati bölgü | Dörd bəylərbəyiliyin (Qarabağ, Çuxursəəd, Təbriz, Şirvan) yerinə Azərbaycan əyalətinin yaradılması | Mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi |
| Ali vəzifələr | Baş vəzir və sədr-əzəm postlarının ləğvi | Tayfa başçılarının mövqeyinin zəifləməsi |
| Din xadimləri | Dövlət işlərinə müdaxilənin qarşısının alınması | Din xadimlərinin nüfuzunun məhdudlaşması |
| Vergi | Vergi toplanmasının qaydaya salınması | Dövlət gəlirinin xeyli artması |
| Vergi | Məhsul vergisinin pulla əvəz edilməsi cəhdi | Baş tutmadı, kəndlilərin vəziyyəti ağırlaşdı |
Şah taxtına çıxdıqdan sonra görülən mərkəzləşdirmə tədbirləri.
| Bəylərbəyilik | Azərbaycan əyalətinə qatıldımı | Əlavə xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Çuxursəəd, Təbriz, Şirvan | Bəli | — |
| Qarabağ | Bəli | Borçalı, Qazax və Şəmşəddil mahalları gürcü hakiminin tabeliyinə verildi |
Qarabağ digər üç bəylərbəyilikdən bu əlavə xüsusiyyətlə fərqləndi.
- 1Nadir xanın seçimi: Nadir xan Əfşar hakimiyyəti çevriliş yolu ilə deyil, qurultay çağıraraq qanuni yolla ələ almağı qərara aldı.
- 2Qurultay: 1736-cı ildə Muğanda, Suqovuşan adlı yerdə keçirilən qurultayda, Qarabağ tayfa başçılarının etirazına baxmayaraq, iştirakçıların böyük hissəsi onu dəstəklədi.
- 3Yeni dövlət: Səfəvilərin yerində yeni türk sülaləsinin idarə etdiyi Əfşarlar dövləti yarandı.
- 4Mərkəzləşdirmə: Nadir şah baş vəzir və sədr-əzəm kimi ali vəzifələri ləğv etdi, dörd bəylərbəyiliyin əvəzinə Azərbaycan əyalətini yaratdı.
- 1Birinci tədbir: Vergi toplanmasının qaydaya salınması aydın vəzifə bölgüsü, ciddi nəzarət və dəqiq hesablama ilə dövlətin gəlirini xeyli artırdı.
- 2İkinci tədbir: Nadir şah hərbi yürüşlər üçün vəsait toplamaq məqsədilə məhsulla yığılan vergini pulla əvəz etməyə çalışdı.
- 3Nəticə: Bu ikinci cəhdə nail olunmadı və addım kəndlilərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı.
Nadir şahın Osmanlıya yazdığı məktubda bütün əyalət və oymaq bəylərinin onu şah seçdiyi bildirilir, lakin Qarabağın Ziyadoğlu, Otuzikilər, Kəbirli və Cavanşir tayfa başçıları elə qurultayda ona qarşı çıxmışdı - bu ziddiyyəti qarışdırmayın.
Qurultayda qarşı çıxan tayfa başçıları Xorasana sürgün edildi - bunu paytaxt Məşhədlə qarışdırmayın, bunlar fərqli yerlərdir.
Dörd bəylərbəyilik (Qarabağ, Çuxursəəd, Təbriz, Şirvan) ləğv edilib mərkəzi Təbriz olan Azərbaycan əyalətinə birləşdirildi.
Nadir şah donanma yaratmaq üçün İngiltərə, Hollandiya və Rusiya ilə danışıqlar aparsa da, Osmanlı ilə yeni müharibə bu təşəbbüsü təxirə saldı.
Qaydalar
- 1Nadir xan hakimiyyəti çevriliş yolu ilə deyil, qurultay çağıraraq qanuni yolla ələ aldı.
- 2Əfşarlar dövləti Səfəvi sülaləsinin davamı deyil, Səfəvilərin yerində yaranan yeni türk sülaləsinin dövləti idi.
- 3Dörd bəylərbəyiliyin əvəzinə mərkəzi Təbriz olan Azərbaycan əyaləti yaradıldı, dövlətin paytaxtı isə Məşhəd idi.
- 4Ordu quruculuğunda Səfəvi dövlətinə aid bir sıra xüsusiyyətlər saxlanıldı, üzərinə zənburəklərdən istifadənin genişlənməsi kimi yeniliklər gətirildi.
- 5Dəniz donanması yaratmaq təşəbbüsü Osmanlı dövləti ilə yeni müharibə üzündən təxirə salındı, lakin sonralar davam etdirildi.
- 6Vergi sahəsindəki tədbirlərin nəticəsi eyni olmadı: vergi toplanmasının qaydaya salınması gəliri artırdı, məhsul vergisinin pulla əvəz edilməsi cəhdi isə baş tutmadı.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir