Azərbaycan torpaqları Rusiya və Osmanlı dövlətlərinin hakimiyyəti altında
İkili işğal dövrü, komendant və Osmanlı idarəsi.
XVIII əsrin birinci yarısında Azərbaycanın Xəzəryanı torpaqlarında Rusiya, digər böyük bir hissəsində isə Osmanlı dövləti öz üsuli-idarəsini qurdu. Rusiya bu torpaqlardan həm iqtisadi, həm də hərbi-strateji məqsədlə istifadə etməyə hazırlaşırdı: onu ilk növbədə Abşeronun neft quyuları, xüsusilə ağ neft, həmçinin xam ipək, pambıq, yun, təbii boyalar, tikinti materialları və metal maraqlandırırdı. Bakı işğal edildikdən sonra burada komendant idarəçiliyi yaradıldı, komendant isə yerli sahibkarların neft quyularını müsadirə etdi və buna qarşı qalxan üsyan yatırıldı. Osmanlı hakimiyyəti altında olan vilayətlərdə əvvəlki inzibati ərazi bölgüsü kiçik dəyişikliklərlə saxlanıldı, əhali siyahıya alındı, hər sancaq və vilayət üçün vergi qanunnaməsi tərtib olundu, ağır vəziyyətdə olan əhalinin güzəranını bir qədər yaxşılaşdırmaq üçün bəzi vergilər müvəqqəti olaraq alınmadı. Ərazisi iki iri imperiya arasında bölüşdürülmüş Azərbaycan xalqı həm vergi ödəməkdən imtina etmək, yaşayış yerini tərk etmək kimi passiv yollarla, həm də üsyanlarla müqavimət göstərirdi.
Məsələn: 1724-cü ildə Salyanda Rusiya əleyhinə, 1727-ci ildə isə Qarabağda Osmanlı hakimiyyətinə qarşı güclü üsyanlar oldu.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1724-cü il | I Pyotrun fərmanı ilə ermənilərin Dərbənd və Bakıda məskunlaşmasının rəsmiləşdirilməsi |
| 1724-cü il | Salyanda Rusiya əleyhinə üsyan |
| 1727-ci il | Qarabağda Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan |
| 1727-ci il | Nabur kəndində Rusiya-Osmanlı sərhəd sazişinin imzalanması |
İşğal illərində baş verən üsyanlar və sazişlər.
| Cəhət | Rusiya (Xəzərboyu) | Osmanlı (vilayətlər) |
|---|---|---|
| İdarəçilik forması | Komendant idarəçiliyi (Baryatinski) | Əvvəlki bölgü kiçik dəyişikliklə saxlanıldı: vilayət-sancaq-mahal/nahiyə |
| Maraq | Neft, xam ipək, pambıq, yun, boyalar, tikinti materialları, metal | Əhalinin siyahıya alınması, vergi qanunnaməsinin tərtibi |
| Əhaliyə münasibət | Yerli sahibkarların neft quyularının müsadirəsi | Ağır vəziyyətdəki əhalinin bəzi vergilərdən müvəqqəti azad edilməsi |
| Müqavimət | 1724-cü il Salyan üsyanı | 1727-ci il Qarabağ üsyanı |
İki imperiyanın işğal etdiyi torpaqlarda fərqli idarəetmə üsulları.
- 1Komendant təyinatı: Bakı işğal edildikdən sonra burada komendant idarəçiliyi yaradıldı, Baryatinski Bakı və Abşerona komendant təyin olundu.
- 2Müsadirə: Komendant yerli sahibkarların neft quyularını müsadirə etdi.
- 3Üsyan: Buna qarşı üsyan qalxdı.
- 4Nəticə: Üsyan yatırıldı.
- 1Rusiyanın addımı: Rusiya Xəzərboyu torpaqlarda yeni komendant idarəçiliyi qurdu.
- 2Osmanlının addımı: Osmanlı hakimiyyəti altında olan vilayətlərdə əvvəlki inzibati ərazi bölgüsü kiçik dəyişikliklərlə saxlanıldı.
- 3Ortaq nəticə: Hər iki halda əhali vergi ödəməkdən imtina, yaşayış yerini tərk etmə və üsyanlarla (1724 Salyan, 1727 Qarabağ) müqavimət göstərdi.
Bakının neft quyuları üçün tərtib olunan sənəd Reyestr adlanır - onu Naxçıvan dəftəri ilə qarışdırmayın, çünki o, vergidən azadetmə ilə bağlıdır.
Osmanlı inzibati bölgüsünün sırasını qarışdırmayın: vilayət (əyalət) → sancaq → mahal və nahiyə, əksinə deyil.
Komendant rus idarəçiliyinə aid vəzifədir, Osmanlı vilayətlərinin idarəsi ilə bağlı deyil.
1724-cü il Salyan üsyanı Rusiyaya, 1727-ci il Qarabağ üsyanı isə Osmanlı hakimiyyətinə qarşı yönəlmişdi - tərəfləri qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Rusiyanı Xəzərboyu Azərbaycan torpaqlarında ilk növbədə Abşeronun neft quyuları, xüsusilə ağ neft maraqlandırırdı; xam ipək, pambıq, yun, təbii boyalar, tikinti materialları və metal da onun maraq dairəsində idi.
- 2Bakı rus qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra burada komendant idarəçiliyi yaradıldı, Bakı və Abşerona komendant təyin olunmuş Baryatinski isə yerli sahibkarların neft quyularını müsadirə etdi.
- 3I Pyotrun 1724-cü ildə verdiyi fərmanla ermənilərin Azərbaycanın Xəzər dənizi sahillərində, xüsusən də Dərbənd və Bakı şəhərlərində məskunlaşması rəsmiləşdirildi.
- 4Osmanlı hakimiyyəti altında olan vilayətlərdə əvvəlki inzibati ərazi bölgüsü kiçik dəyişikliklərlə saxlanıldı: torpaqlar vilayətlərə (əyalətlərə), vilayətlər sancaqlara, sancaqlar isə mahallara və nahiyələrə bölünürdü.
- 5«Naxçıvan dəftəri» adlı sənədə görə osmanlılar qadınları, uşaqları, qocaları, əlilliyi olan şəxsləri, xəstələri, həmçinin zehni əməklə məşğul olan şəxsləri vergilərdən azad etmişdilər.
- 61727-ci ildə Şamaxı yaxınlığındakı Nabur kəndində Rusiya ilə Osmanlı dövləti arasındakı sərhədi müəyyən etmək üçün saziş imzalandı.
- 7Muğanda Rusiya işğalına qarşı mübarizəyə Salyan hakiminin dul qadını Fatimə xanım başçılıq edirdi; 1724-cü ildə Salyanda Rusiya əleyhinə, 1727-ci ildə isə Qarabağda Osmanlı hakimiyyətinə qarşı güclü üsyanlar oldu.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir