hist8-az-2.7· 2. AZƏRBAYCAN XVIII ƏSRİN BİRİNCİ YARISINDA· ~13 dəq

XVIII əsrin 30-40-cı illərində üsyanlar

Qazıqumuqlu Surxay xan, I və II Sam mirzə üsyanları, ağır vergi və köçürmə siyasətinə qarşı narazılıq.

XVIII əsrin 30-40-cı illərində Azərbaycanda Nadir şahın əleyhinə bir sıra üsyanlar baş verdi. Bunların əsas səbəbi Nadir şahın köçürmə və vergi siyasətinin əhali arasında yaratdığı böyük narazılıq idi. Şahın digər ərazilərə hərbi yürüşləri zamanı ölkədə olmaması üsyançılara əlverişli şərait yaradırdı. Car əhalisinin 1738-ci il üsyanı belə bir şəraitdə başladı; vəziyyətin ciddi olduğunu görən Nadir şah yürüşə özü başçılıq etdi, 1741-ci ilin yazında ordusunu Car vilayətinə və Cənubi Dağıstana yönəltdi və üsyan böyük çətinliklə yatırıldı. Ağır vergilərdən narazı xalq 'yaxşı hökmdar' arzulayır, Səfəvilər sülaləsinə rəğbət bəsləyənlər isə hələ də qalmaqda idi. Bundan istifadə edən bəzi şəxslər özlərini Səfəvi şahzadələri kimi qələmə verib iğtişaşlara rəhbərlik etdilər. Bu üsyanları bir-birindən təcrid olunmuş, təsadüfi hadisələr saymaq səhvdir — onların hamısı eyni ümumi narazılığın müxtəlif təzahürləri idi.

📌Nümunə

Məsələn: I Sam mirzə Ağsuda Nadir şahın qoyduğu vergiləri ləğv etdi və bununla əhali arasında nüfuzunu daha da artırdı, lakin Şamaxı yaxınlığındakı döyüşdə məğlub olub qaçarkən ələ keçirildi.

Əsas terminlər

köçürmə siyasəti — Nadir şahın əhalini köçürmə tədbirləri; vergi siyasəti ilə birgə Azərbaycanda geniş narazılığın əsas səbəbi idi.
yalançı şahzadə — Özünü Səfəvi şahzadəsi kimi qələmə verib iğtişaşlara rəhbərlik edən şəxs, məsələn I və II Sam mirzə.
karvan yolu — Ticarət yolu; Car üsyançıları demək olar ki, Şirvandakı bütün karvan yollarına nəzarət edirdi.
mühasirə — Hərbi əhatəyə alma; Ağsu qalası bir neçə günlük mühasirədən sonra top atəşi ilə alındı.
qala — Müdafiə tikilisi; Ağsu qalası Şirvan üsyanının son mərhələsində mühasirəyə alınıb ələ keçirildi.
nizami ordu — Dövlətin qaydalı hərbi qüvvəsi; I Sam mirzəyə qarşı nizami ordu göndərildi.
30-40-cı illərin üsyanları
TarixHadisə
1737-ci ilNadir şahın Mərkəzi Asiya və Hindistana yürüşə çıxması
1738-ci ilCar əhalisinin üsyanı
1741-ci ilin yazıNadir şahın ordusunu Car vilayətinə və Cənubi Dağıstana yönəltməsi
1743-cü ilI Sam mirzənin Şirvanda meydana çıxması; həmin ilin sonunda II Sam mirzənin peyda olması

Şahın yoxluğundan istifadə edən üsyanların vaxtı.

I Sam mirzə və II Sam mirzə
ŞəxsMeydana çıxmaAqibət
I Sam mirzə1743-cü ildə birbaşa Şirvanda, özünü Sultan Hüseynin oğlu elan etdiŞamaxı yaxınlığında məğlub olub qaçarkən ələ keçirildi
II Sam mirzəƏvvəlcə Təbrizdə cəhd göstərdi, sonra Dağıstanda sığınacaq tapıb Şirvan üsyanına başçılıq etdiAğsu yaxınlığında məğlub olub Gürcüstana qaçdı, orada əsir alınıb Nadir şaha təhvil verildi

İki yalançı şahzadənin fərqli başlanğıcı və aqibəti.

✎Səbəb-nəticə zəncirinin qurulması
  1. 1Şərait: Nadir şahın köçürmə və vergi siyasəti narazılıq yaratmışdı, şahın ölkədən uzaqda olması isə üsyana əlverişli şərait yaratdı.
  2. 2Üsyan: Car əhalisi 1738-ci ildə üsyan qaldırdı, üsyançılar demək olar ki, Şirvandakı bütün karvan yollarına nəzarət etdi.
  3. 3İlk cavab: Nadir şahın qardaşı İbrahim xan döyüşdə öldürüldü.
  4. 4Yatırılma: Nadir şah 1741-ci ilin yazında yürüşə özü başçılıq etdi, ordusunu Car vilayətinə və Cənubi Dağıstana yönəltdi, üsyan böyük çətinliklə yatırıldı.
✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi
  1. 11743-cü il, Şirvan: I Sam mirzə özünü Sultan Hüseynin oğlu elan etdi, Qazıqumuqlu Surxay xanla birləşib Ağsunu tutdu.
  2. 2Vergilərin ləğvi: I Sam mirzə Ağsuda Nadir şahın qoyduğu vergiləri ləğv etdi və nüfuzunu artırdı.
  3. 3Məğlubiyyət: Şamaxı yaxınlığındakı döyüşdə məğlub olub qaçarkən ələ keçirildi.
  4. 4II Sam mirzə: Həmin ilin sonunda peyda olan II Sam mirzə əvvəlcə Təbrizdə uğursuz cəhd göstərdi, sonra Dağıstanda sığınıb Şirvan üsyanına başçılıq etdi.
🚫Tez-tez səhv

I Sam mirzə ilə II Sam mirzəni qarışdırmayın: I Sam mirzə Şamaxı yaxınlığında məğlub olub edam edildi, II Sam mirzə isə Ağsu yaxınlığında məğlub olub Gürcüstana qaçdı və əsir alınıb təhvil verildi.

⚠️Diqqət

Bu üsyanları təsadüfi, bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr saymaq səhvdir - hamısı ağır vergi və köçürmə siyasətinə qarşı eyni narazılığın təzahürü idi.

💡Qeyd

İbrahim xan Nadir şahın qardaşı idi və Car vilayətindəki döyüşdə öldürüldü.

💡Qeyd

Nəsrullah mirzə Nadir şahın oğlu idi, həm I Sam mirzəyə qarşı, həm də sonra Ağsu qalasını mühasirəyə alan qoşuna başçılıq etdi.

Qaydalar

  1. 1Nadir şahın köçürmə və vergi siyasəti Azərbaycanda geniş narazılığın əsas səbəbi idi.
  2. 2Şahın digər ərazilərə hərbi yürüşləri zamanı ölkədə olmaması yerli üsyanlara əlverişli şərait yaradırdı.
  3. 3Yalançı Səfəvi şahzadələri xalqın Səfəvilərə olan rəğbətindən və 'yaxşı hökmdar' arzusundan istifadə edirdi.
  4. 4Vergilərin ləğvi I Sam mirzəyə əhali arasında nüfuz qazandırdı, lakin hərbi məğlubiyyətin qarşısını almadı.
  5. 5Fərqli üsyanların ortaq səbəbi onların təsadüfi deyil, ümumi narazılığın nəticəsi olduğunu göstərir.
  6. 6Üsyan başçılarının aqibəti fərqli oldu — biri edam edildi, biri gizlənə bildi, biri isə əsir düşüb şaha təhvil verildi.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq