Qərbi Azərbaycan xanlıqları
İrəvan və Naxçıvan xanlıqları, Qacar sülaləsi və Kəngərli tayfası.
Qərbi Azərbaycanda XVIII əsrin ortalarında iki xanlıq — İrəvan və Naxçıvan xanlıqları yarandı. Bu xanlıqlar ərazilərinin beynəlxalq ticarət yollarının üzərində yerləşməsinə və strateji mövqeyinə görə seçilirdi, elə bu səbəbdən də qonşu xanlıqların və xarici dövlətlərin hücumuna məruz qalırdı. İrəvan xanlığının əsasını Mir Mehdi xan Əfşar (1747-1752) qoydu; 1755-ci ildə Həsənəli xan Qacar İrəvan xanı oldu və İrəvanda Qacar tayfasından olan sülalə hakimiyyətə gəldi. Xanlığın əhalisi bu diyarın ən qədim sakinləri olan Azərbaycan türkləri idi və, əsasən, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu; İrəvan şəhəri isə mühüm sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərindən biri idi. 1779-cu ildə gürcü çarı II İrakli Şörəyelini işğal etdi, 1795-ci ildə isə xanlıq Ağa Məhəmməd xan Qacardan asılı vəziyyətə düşdü. Naxçıvan xanlığının əsasını yerli Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan (1747-1763) qoydu; xanlıq Zəngəzurdan Araz çayı vadisinə qədər olan əraziləri əhatə edirdi. Kəlbəli xanın (1787-1820) hakimiyyəti dövründə isə Naxçıvan xanlığı Qacarlar dövlətindən asılı vəziyyətə düşdü.
Məsələn: 1783-cü ildə gürcü çarının Rusiyanın himayəsini qəbul etməsindən sonra onun İrəvana qarşı işğalçılıq siyasəti fəallaşdı və bu, İrəvan xanlığını Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşdırdı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1441 | Erməni katolikosluğu Kilikiyadan Üçkilsəyə köçürüldü |
| 1747 | Mir Mehdi xan Əfşar İrəvan, Heydərqulu xan isə Naxçıvan xanlığının əsasını qoydu |
| 1755 | Həsənəli xan Qacar İrəvan xanı oldu |
| 1779 | Gürcü çarı II İrakli Şörəyelini işğal etdi |
| 1783 | Gürcü çarı Rusiyanın himayəsini qəbul etdi |
| 1795 | İrəvan xanlığı Ağa Məhəmməd xan Qacardan asılı vəziyyətə düşdü |
İrəvan və Naxçıvan xanlıqları eyni onilliklərdə yaransa da, fərqli sülalələr tərəfindən idarə olundu.
| Xanlıq | Banisi | Hakim tayfa | Asılı olduğu qüvvələr |
|---|---|---|---|
| İrəvan | Mir Mehdi xan Əfşar | Əfşar, sonra Qacar | Qarabağ, Xoy, gürcü çarı, Ağa Məhəmməd xan Qacar |
| Naxçıvan | Heydərqulu xan | Kəngərli | Pənahəli xan, Kərim xan Zənd, Qacarlar dövləti |
Hər iki xanlıq strateji mövqeyinə görə güclü qonşularından asılı vəziyyətə düşdü.
- 1İrəvanın hakim tayfasını müəyyənləşdir: İrəvan xanlığının əsasını Əfşar tayfasından Mir Mehdi xan qoymuş, 1755-ci ildən isə Qacar tayfasından Həsənəli xan hakimiyyətə gəlmişdir.
- 2Naxçıvanın hakim tayfasını müəyyənləşdir: Naxçıvan xanlığının əsasını isə yerli Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan qoymuşdur.
- 3Nəticə çıxar: İrəvanda Əfşardan Qacara keçid baş vermiş, Naxçıvanda isə eyni yerli tayfa - Kəngərli - hakimiyyətdə qalmışdır.
- 1İlk asılılıq: Heydərqulu xan XVIII əsrin 50-ci illərində Qarabağ xanı Pənahəli xandan asılılığı qəbul etdi.
- 2İkinci asılılıq: Heydərqulu xanın ölümündən sonra Naxçıvan xanlığı Şiraz hakimi Kərim xan Zənddən asılı oldu.
- 3Son asılılıq: Kəlbəli xanın (1787-1820) hakimiyyəti dövründə isə Naxçıvan xanlığı Qacarlar dövlətindən asılı vəziyyətə düşdü.
Naxçıvan xanlığının əsasını yerli Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan qoymuşdur — iki xanlığı eyni sülalənin idarə etdiyini düşünmək səhvdir.
1779-cu il (Şörəyelinin işğalı) ilə 1783-cü ili (gürcü çarının Rusiyanın himayəsini qəbulu) qarışdırmayın — əvvəlcə işğal, sonra himayənin qəbulu baş verdi.
İrəvan xanlığında kəsilən yerli mis pul qara pul adlanırdı.
1747-ci ildə həm Mir Mehdi xan Əfşar İrəvanın, həm də Heydərqulu xan Naxçıvanın əsasını qoydu — iki ayrı xanlıq, iki ayrı bani.
Naxçıvan xanlığının siyasi tarixi iki dövrə bölünür: 1747-1797-ci illər əsasən müstəqillik və yarımasılılıq, 1797-1827-ci illər isə Qacarlar dövlətindən asılılıq dövrüdür.
Qaydalar
- 1İrəvan xanlığının əsasını Mir Mehdi xan Əfşar qoymuş, 1755-ci ildə isə İrəvanda Qacar tayfasından olan sülalə hakimiyyətə gəlmişdir.
- 2Naxçıvan xanlığının əsasını yerli Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan qoymuşdur — iki xanlığı eyni sülalənin idarə etdiyini düşünmək səhvdir.
- 3Hər iki xanlıq ticarət yollarının üzərində yerləşdiyinə və strateji mövqeyinə görə qonşu dövlətlərin hücumlarına məruz qalırdı.
- 41783-cü ildə gürcü çarının Rusiyanın himayəsini qəbul etməsi onun işğalçılıq siyasətini fəallaşdırdı və İrəvan xanlığını Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşdırdı.
- 5Naxçıvan xanlığının siyasi tarixi iki dövrə bölünür: 1747-1797-ci illər — əsasən müstəqillik və yarımasılılıq, 1797-1827-ci illər — Qacarlar dövlətindən asılılıq dövrü.
- 6Dövrün hadisələrini qiymətləndirərkən onun öz sənədlərinə və məktublarına — 1687-ci il tarixli sənədə, S.Burnaşevin və II İraklinin məktublarına — istinad etmək vacibdir.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir