Qarabağ - bəylərbəyilikdən xanlığa
Pənahəli xan, Şuşa qalasının salınması.
Səfəvilər dövründə mərkəzi Gəncə olan Qarabağ bəylərbəyiliyi XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan xanlıqlarından birinə çevrildi; xanlığın əsasını Cavanşir tayfasının başçısı Pənahəli xan qoydu. Möhkəmlənmə ardıcıl addımlarla getdi: 1748-ci ildə Kəbirli mahalında Bayat qalasının tikintisinə başlanıldı, Şəki xanı Hacı Çələbinin mühasirəsi nəticəsiz qaldı, sonra Ağdam yaxınlığında Şahbulaq inşa edildi, nəhayət, Azərbaycanın qədim yaşayış məskəni olan Şuşada müdafiə qalasının tikintisi başa çatdırıldı və Şuşa paytaxt oldu. Nüfuz artdıqca Gəncə, İrəvan, Naxçıvan və Ərdəbil Qarabağ xanlığından asılı vəziyyətə salındı; xristian-alban məlikliklərindən ilk olaraq Vərəndə məliki Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi, Xaçın məliki isə Ballıqaya döyüşündə məğlub edildikdən sonra tabe oldu. Məhəmmədhəsən xan Qacar geri qayıtmağa məcbur oldu, Fətəli xan Əfşarın əldə etdiyi asılılıq isə çox davam etmədi. Pənahəli xandan sonra hakimiyyətə gələn oğlu İbrahimxəlil xan məlikləri mərkəzi hakimiyyətə tabe etmək siyasətini davam etdirdi və xanlıq Cənubi Qafqazın ən güclü siyasi qurumlarından birinə çevrildi.
Məsələn: aramsız hücumlar Pənahəli xanı daha etibarlı, daha əlverişli və düşmən hücumu üçün əlçatmaz yeni paytaxt-qala tikdirməyə məcbur etmişdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1736 | Muğan qurultayında Qarabağ tayfalarının etirazı |
| 1748 | Kəbirli mahalında Bayat qalasının tikintisinə başlanıldı |
| 1757 | Məhəmmədhəsən xan Qacarın Qarabağa yürüşü |
| 1759 | Fətəli xan Əfşar Şuşanı mühasirəyə aldı |
| 1763 | Fətəli xan Əfşar məğlub edildi |
Qalaların ardıcıllığı (Bayat → Şahbulaq → Şuşa) bu illər ərzində formalaşdı.
| Xan | Hakimiyyət illəri | Asılı hala saldığı ərazilər |
|---|---|---|
| Pənahəli xan | 1748—1763 | Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, Ərdəbil |
| İbrahimxəlil xan | 1763—1806 | Naxçıvan, Gəncə, Təbriz |
Ata-oğul eyni siyasəti davam etdirsə də, asılı etdikləri ərazilərin siyahısı üst-üstə düşmür.
- 1Birinci qala: Pənahəli xan 1748-ci ildə Kəbirli mahalında Bayat qalasının tikintisinə başladı, lakin bu yer coğrafi baxımdan əlverişli deyildi.
- 2İkinci qala: Hacı Çələbinin mühasirəsi nəticəsiz qaldıqdan sonra Ağdam yaxınlığında Şahbulaq qalası inşa edildi.
- 3Son qala: Aramsız hücumlar düşmən üçün əlçatmaz yeni paytaxt-qala tələb etdiyindən, Şuşada müdafiə qalası tikilib paytaxt oldu.
- 1Vərəndə məlikinin yolu: Xristian-alban məlikliklərindən ilk olaraq Vərəndə məliki Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi.
- 2Xaçın məlikinin yolu: Xaçın məliki isə əvvəlcə müqavimət göstərdi, yalnız Ballıqaya döyüşündə məğlub edildikdən sonra tabe oldu.
- 3Nəticə çıxar: Tabeçilik hər iki halda əldə edildi, lakin bir məliklik dinc yolla, digəri hərbi məğlubiyyətdən sonra tabe oldu.
Urmiya xanı Fətəli xan Əfşar ilə Qubalı Fətəli xanı qarışdırmayın — onlar fərqli şəxslər olub, fərqli illərdə Qarabağa yürüş ediblər.
Qalaların tikilmə ardıcıllığını qarışdırmayın: əvvəl Bayat (1748), sonra Şahbulaq, nəhayət Şuşa.
Şuşa şəhəri Pənahəli xanın adı ilə bağlı olaraq Pənahabad da adlandırılmışdı.
Pənahəli xan (1748—1763) və oğlu İbrahimxəlil xan (1763—1806) atadan-oğula keçən hakimiyyəti təmsil edir, amma fərqli çətinliklərlə üzləşiblər.
Pənahəli xanın dövründə Gəncə, İrəvan, Naxçıvan və Ərdəbil, İbrahimxəlil xanın dövründə isə Naxçıvan, Gəncə və Təbriz asılı hala salındı — siyahılar eyni deyil.
Qaydalar
- 1Səfəvilər dövründə mərkəzi Gəncə olan Qarabağ bəylərbəyiliyi XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan xanlıqlarından birinə çevrildi — bəylərbəyilik ilə xanlığı qarışdırma.
- 2Tarixləri qarışdırma: 1736 — Muğan qurultayındakı etiraz, 1748 — Bayat qalasının tikintisinə başlanılması, 1757 — Məhəmmədhəsən xan Qacarın yürüşü, 1759 — Şuşanın mühasirəyə alınması, 1763 — Fətəli xan Əfşarın məğlub edilməsi.
- 3Pənahəli xan (1748—1763) və oğlu İbrahimxəlil xan (1763—1806) atadan-oğula keçən hakimiyyəti təmsil edir, lakin fərqli çətinliklərlə üzləşiblər.
- 4Urmiya xanı Fətəli xan Əfşar ilə Qubalı Fətəli xanı bir-biri ilə qarışdırma — onlar fərqli şəxslər olub, fərqli illərdə Qarabağa yürüş ediblər.
- 5Xristian-alban məlikliklərindən ilk olaraq Vərəndə məliki Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi; Xaçın məliki əvvəlcə müqavimət göstərsə də, Ballıqaya döyüşündə məğlub edildikdən sonra tabe oldu.
- 6Qalaların ardıcıllığını (Bayat → Şahbulaq → Şuşa) və hər dəyişikliyin səbəbini bir-birindən ayır: Bayat coğrafi baxımdan əlverişli yerdə deyildi, aramsız hücumlar isə düşmən üçün əlçatmaz yeni paytaxt-qala tələb edirdi.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir