Şimal-şərqi Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsi
Fətəli xanın diplomatik və hərbi birləşdirmə cəhdləri.
Fətəli xan Dərbənd və Bakı xanlıqlarını birləşdirdikdən sonra diqqətini Şamaxıya yönəltdi, çünki bu xanlıq Azərbaycanın şimal torpaqlarının mərkəzində, əlverişli coğrafi mövqedə yerləşirdi və vaxtilə Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuşdu. Əvvəlcə dinc yolla razılaşma əldə edildi: Quba xanlığı Şamaxını xarici hücumlardan qorumalı, Şamaxı isə hər il xərac verməli idi. Lakin Şamaxı xanı Şəki xanlığına arxalanaraq bu sazişdən imtina etdi. Bundan sonra Fətəli xan Şəki xanı ilə razılığa gələrək 1767-ci ildə Şamaxını onunla bölüşdürdü, bir il sonra isə onu tamamilə öz xanlığına qatdı. Cavad xanlığı isə 1768-ci ildə könüllü olaraq Quba xanlığının himayəsini qəbul etdi. Bu uğurlardan sonra digər xanlıqlar müxtəlif ittifaqlar yaratdı; gürcü çarı II İrakli açıq çıxış etməyə cəsarət etməsə də, Qarabağ və Şəki ittifaq yaradanda ona qoşuldu. 1774-cü ildə Fətəli xanın qohumu Əmir Həmzə Quba xanlığına hücum edib Gavduşan çölündə onu məğlub etdi, Dərbəndin müdafiəsinə isə Tuti Bikə başçılıq etdi. Qarabağa yürüşlər uğursuz oldu, cənub torpaqlarından isə Rusiyanın tələbi və xanlıqların narazılığı Fətəli xanı geri çəkilməyə məcbur etdi. 1789-cu ildə Fətəli xanın ölümündən sonra birləşdirilmiş xanlıqlar yenidən müstəqil oldu.
Məsələn: Fətəli xan 1784-cü ildə Ərdəbil və Meşkini ələ keçirsə də, sonra bu torpaqlardan geri çəkilməli oldu.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1767 | Şamaxı Quba və Şəki xanlıqları arasında bölüşdürüldü |
| 1768 | Cavad xanlığı könüllü olaraq Quba xanlığının himayəsini qəbul etdi |
| 1774 | Əmir Həmzə Gavduşan çölündə Fətəli xanı məğlub etdi |
| 1784 | Fətəli xan Ərdəbil və Meşkini ələ keçirdi |
| 1789 | Fətəli xanın ölümündən sonra birləşdirilmiş xanlıqlar yenidən müstəqil oldu |
Fətəli xanın birləşdirmə cəhdləri dinc yolla başladı, hərbi qarşıdurmalarla davam etdi.
| Tərəf | Münasibət |
|---|---|
| Kəndlilər, sənətkarlar, tacirlər, feodalların bir hissəsi | Rəğbətlə yanaşırdı |
| İri feodallar | Müqavimət göstərirdi |
| Gürcü çarı II İrakli | Açıq çıxış etmirdi, ittifaq yaradılanda qoşuldu |
| Qarabağ və Şəki xanlıqları | İttifaq yaratdı |
Cəmiyyətin təbəqələri birləşdirmə siyasətinə fərqli münasibət göstərirdi.
- 1Vəziyyəti müəyyənləşdir: Qarabağ xanlığı Şəki xanlığı və keçmiş Şamaxı hakimi ilə birlikdə Fətəli xana qarşı yaradılan ittifaqın tərkibində idi.
- 2Şamaxı və Cavadla müqayisə et: Şamaxı və Cavad xanlıqları isə bu ittifaqlar yaranmamışdan əvvəl, 1767 və 1768-ci illərdə birləşdirilmişdi.
- 3Nəticə çıxar: Fərqi yaradan Qarabağın güclü bir ittifaqın tərkibinə düşməsi idi.
- 1Tarixləri sadala: Şamaxının bölüşdürülməsi 1767-ci ildə, Gavduşan çölündəki döyüş 1774-cü ildə, Ərdəbil və Meşkinin alınması isə 1784-cü ildə baş vermişdi.
- 2Aralıq hadisəni yerləşdir: Əmir Həmzənin Dərbəndin mühasirəsindən əl çəkib məğlub olması Gavduşan döyüşündən sonra, Qarabağa hərbi yürüşlərdən isə əvvəl baş vermişdi.
- 3Ardıcıllığı tərtib et: Düzgün sıra: Şamaxının bölüşdürülməsi, Gavduşan döyüşü, Əmir Həmzənin məğlubiyyəti, Qarabağa yürüşlər, Ərdəbil və Meşkinin alınması.
Şamaxının 1767-ci ildə Quba və Şəki arasında bölüşdürülməsini onun tamamilə Quba xanlığına qatılması ilə qarışdırmayın — tam qatılma bir il sonra baş verdi.
Gavduşan çölündəki döyüş (1774) ilə Dərbəndin mühasirəsi ayrı hadisələrdir: döyüşdə Fətəli xan məğlub oldu, mühasirə zamanı isə qalanı Tuti Bikə müdafiə etdi.
Cavad xanlığı 1768-ci ildə hərbi yolla deyil, könüllü olaraq Quba xanlığının himayəsini qəbul etdi.
II İraklinin mövqeyini yadda saxlayın: o, açıq çıxış etməyə cəsarət etmədi, yalnız Qarabağ və Şəki ittifaq yaradanda ona qoşuldu.
1784-cü ildə Ərdəbil və Meşkinin alınması müvəqqəti idi — Fətəli xan bu torpaqlardan sonra geri çəkilməli oldu.
Qaydalar
- 1Fətəli xan Şimal-Şərqi Azərbaycan torpaqlarını həm danışıqlar, həm də hərbi yolla öz ətrafında birləşdirdi.
- 21767-ci ildə Şamaxı Quba və Şəki arasında bölüşdürüldü, bir il sonra isə tamamilə Quba xanlığına qatıldı.
- 3Fətəli xana qarşı yaradılan ittifaqların hansı xanlıq və hakimlərdən ibarət olduğunu ayırd et.
- 4Dərbəndin müdafiəsində Tuti Bikənin rolunu və Əmir Həmzənin hiylə cəhdini yadda saxla.
- 5Rusiyanın Fətəli xana münasibətinin öz mənafeyinə görə necə dəyişdiyini izlə.
- 6Fətəli xanın cənub yürüşünün səbəbini və nəticəsini bir-birindən ayır.
- 71789-cu ildə Fətəli xanın ölümündən sonra birləşdirilmiş xanlıqların taleyini xatırla.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir