Camaat, sultanlıqlar və məlikliklər
Car-Balakən camaatlığı, Qazax-Şəmşəddil sultanlıqları, Qarabağ məlikləri.
XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan ərazisinin hamısı xanlıqlar tərəfindən idarə olunmurdu; xanlıqlardan başqa camaat, sultanlıq və məliklik adlanan alternativ dövlət qurumları da fəaliyyət göstərirdi. Car-Balakən camaatı Azərbaycanın şimal-qərbində Qanıx (Alazan) çayının aşağı boyunda yerləşir, hər icması kəndxuda və qazı tərəfindən idarə olunur, ali orqanı isə xalq yığıncağı idi; bu camaat XVIII əsrin 50-ci illərində Şəki xanlığından asılı vəziyyətə düşmüş, yalnız əsrin sonunda müəyyən müstəqillik əldə edə bilmişdi. Onunla yanaşı Qazax, Şəmşəddil, Borçalı, Ərəş, Qəbələ və İlisu sultanlıqları da mövcud idi; bunlardan bəziləri Şəki xanlığından asılı idi, Borçalı isə Nadir şah tərəfindən Kartli hakiminin idarəsinə verilib, sonra Kartli çarı tərəfindən işğal edildi. Qarabağ xanlığı ərazisində isə Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan (Talış) və Çiləbörd məliklikləri yerləşirdi; onların çoxu köçmə mənşəli idi və xandan asılı olsalar da separatçılıq meylləri göstərirdilər. Bu qurumlar idarəçilik forması və asılılıq dərəcəsinə görə bir-birindən fərqlənirdi.
Məsələn: Ərəş sultanlığı Şəki xanlığından asılı olsa da, 1795-ci ildə ləğv edilərək mahal kimi Şəki xanlığına qatıldı.
Əsas terminlər
| Qurum növü | Nümunələr | İdarəetmə üsulu |
|---|---|---|
| Camaat | Car-Balakən (Car, Balakən, Tala, Katex, Muxax, Cənik) | Kəndxuda, qazı və xalq yığıncağı |
| Sultanlıq | Qazax, Şəmşəddil, Borçalı, Ərəş, Qəbələ, İlisu | Sultan, bəziləri xanlıqdan asılı |
| Məliklik | Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan (Talış), Çiləbörd | Nadir şahın təyin etdiyi məlik |
Hər qurum növü fərqli idarəetmə üsuluna və asılılıq dərəcəsinə malik idi.
| Məliklik | Məliki | Gəldiyi yer |
|---|---|---|
| Xaçın | — | Yerli xristian-albanlar |
| Vərəndə | Şahnəzər | Göyçə |
| Çiləbörd | Allahqulu | Mağaviz |
| Gülüstan (Talış) | Usub | Şirvan |
| Dizaq | — | Loru |
Xaçından başqa bütün məlikliklərin əhalisi Azərbaycanın başqa yerlərindən köçüb gəlmişdi.
- 1Camaatı müəyyənləşdir: Car-Balakən camaatını kəndxuda, qazı və xalq yığıncağı idarə edirdi.
- 2Sultanlığı müəyyənləşdir: Qazax, Şəmşəddil, Borçalı, Ərəş, Qəbələ və İlisu sultanlıqları Azərbaycanın şimal-qərb torpaqlarında fəaliyyət göstərirdi, bəziləri Şəki xanlığından asılı idi.
- 3Məlikliyi müəyyənləşdir: Qarabağ xanlığı ərazisindəki Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan (Talış) və Çiləbörd məlikliklərini isə Nadir şahın təyin etdiyi məliklər idarə edirdi.
- 1Vəziyyəti müəyyənləşdir: Qarabağ məlikləri xandan asılı olsalar da, güclü separatçılıq meylləri göstərirdilər.
- 2Səbəbi tap: Onlar sosial dayağa malik olmayan, daim bir-biri ilə didişən mahal başçıları idi.
- 3Nəticə çıxar: Bu səbəbdən mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin yaranmasına mane olur, xarici qüvvələrlə gizli əlaqə saxlayaraq xanlığın daxili vəziyyətini mürəkkəbləşdirirdilər.
«Camaat», «sultanlıq» və «məliklik» eyni şey deyil: Car-Balakən camaatı kəndxuda-qazı-xalq yığıncağı ilə, sultanlıqlar sultanla, məliklər isə Nadir şahın təyin etdiyi başçılarla idarə olunurdu.
Ərəş sultanlığı 1795-ci ildə ləğv edilib Şəki xanlığına mahal kimi qatıldı — bunu hələ mövcud olan Qəbələ sultanlığı ilə qarışdırmayın.
Qarabağ məlikliklərindən yalnız Xaçının əhalisi yerli xristian-albanlar idi, qalanları Göyçə, Mağaviz, Şirvan və Lorudan köçüb gəlmişdi.
Car-Balakən camaatının ali orqanı xalq yığıncağı idi, hər icmanı isə ayrıca kəndxuda və qazı idarə edirdi.
Borçalı sultanlığının tabeliyi dəyişdi: əvvəl Qarabağ bəylərbəyiliyinin tərkibində, sonra Nadir şahın qərarı ilə Kartli hakiminin idarəsində, nəhayət Kartli çarı tərəfindən işğal edildi.
Qaydalar
- 1XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda xanlıqlardan başqa camaat, sultanlıq və məliklik kimi dövlət qurumları da mövcud idi.
- 2Car-Balakən camaatı kəndxuda, qazı və xalq yığıncağı vasitəsilə idarə olunur, XVIII əsrin 50-ci illərindən Şəki xanlığından asılı idi.
- 3Qazax, Şəmşəddil, Borçalı, Ərəş, Qəbələ və İlisu sultanlıqları Azərbaycanın şimal-qərb torpaqlarında fəaliyyət göstərirdi.
- 4Borçalı sultanlığı Nadir şah tərəfindən Kartli hakiminin idarəsinə verilmiş, XVIII əsrin 50-ci illərində isə Kartli çarı tərəfindən işğal edilmişdi.
- 5Qarabağ xanlığı ərazisində Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan (Talış) və Çiləbörd məliklikləri fəaliyyət göstərirdi.
- 6Məlikliklərin əksəriyyəti Azərbaycanın başqa yerlərindən köçüb gəlmiş, yalnız Xaçının əhalisi yerli xristian-albanlar olmuşdur.
- 7Məliklər Qarabağ xanından asılı olsalar da, güclənən separatçılıq meylləri xanlığın daxili vəziyyətini mürəkkəbləşdirirdi.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir