Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlaması
1801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığının Rusiyaya birləşdirilməsi; Rusiya, İngiltərə və Qacarlar dövləti.
XIX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri Cənubi Qafqazın işğalı idi: Rusiya bu diyarı xammal mənbəyinə, Xəzər dənizini isə öz daxili dənizinə çevirməyə çalışırdı. Rusiya Şimali Qafqazı hələ tam ələ keçirə bilməmişdi; Cənubi Qafqazın işğalı dağlıların ərazilərini şimaldan və cənubdan mühasirəyə almaq üçün əlverişli şərait yarada bilərdi. Qərbi Avropa dövlətlərinin, xüsusən İngiltərənin və Fransanın da bu bölgə barədə işğalçı planları var idi, ona görə onlar Rusiyanın burada möhkəmlənməsinə mane olmağa çalışırdılar. Azərbaycan torpaqlarında mərkəzləşdirilmiş dövlətin olmaması vahid xarici siyasətin yeridilməsinə imkan vermirdi, xanlıqlar isə özlərini qoruyub saxlamaq üçün ölkəyə göz dikən müxtəlif qüvvələrlə yaxınlaşmalı olurdular. 1801-ci ilin əvvəllərində İngiltərə Qacarlar dövləti ilə siyasi və ticarət müqavilələri bağladı; bunu görən Rusiya hərəkətə keçdi. Həmin il Kartli-Kaxetiya çarlığı (Şərqi Gürcüstan) Rusiyaya birləşdirildi, gürcü çarının hakimiyyəti ləğv edildi və yaradılan quberniyanın tərkibinə Azərbaycanın Qazax, Borçalı, Şəmşəddil sultanlıqları, Loru və Pəmbək bölgələri də daxil edildi. 1802-ci ildə Georgiyevskdə Rusiya hökumətinin təşkil etdiyi görüşdə Dağıstan feodal hakimlərinin nümayəndələri ilə yanaşı, Quba və Lənkəran xanlıqlarının nümayəndələri iştirak etdilər.
Məsələn: Georgiyevskdə imzalanan müqavilə xanlıqların müstəqilliyinə toxunulmayacağını vəd etsə də, imzalandığı ilk günlərdən dəyərsiz bir kağıza çevrildi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1801-ci ilin əvvəlləri | İngiltərə Qacarlar dövləti ilə siyasi və ticarət müqavilələri bağladı |
| 1801-ci il | Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiyaya birləşdirildi |
| 1801-ci ilin dekabrı | I Aleksandr general Knorrinqə xanları cəlb etmə tapşırığı ilə məktub yazdı |
| 1802-ci il | Georgiyevskdə müqavilə imzalandı |
Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlamasının ilkin mərhələləri.
| Tərəf | Rolu |
|---|---|
| Rusiya hökuməti | Görüşü təşkil etdi |
| Dağıstan feodal hakimləri | Nümayəndə göndərdi |
| Quba xanlığı | Nümayəndə göndərdi |
| Lənkəran xanlığı | Nümayəndə göndərdi |
1802-ci il Georgiyevsk görüşündə iştirak edən tərəflər.
- 1İlk hadisə: İngiltərə Qacarlar dövləti ilə siyasi və ticarət müqavilələri bağladı.
- 2İkinci hadisə: Bunu görən Rusiya Kartli-Kaxetiya çarlığını özünə birləşdirdi.
- 3Üçüncü hadisə: I Aleksandr general Knorrinqə Azərbaycan xanlarını Rusiya tərəfinə cəlb etməyi tapşıran məktub yazdı.
- 4Son hadisə: Georgiyevskdə müqavilə imzalandı.
- 1Verilən vəd: Georgiyevsk müqaviləsi xanlıqların müstəqilliyinə toxunulmayacağını vəd edirdi.
- 2Faktiki nəticə: Müqavilə imzalandığı ilk günlərdən dəyərsiz bir kağıza çevrildi.
- 3Nəticənin ümumiləşdirilməsi: Xanlıqlar çar Rusiyasının təcavüzünə məruz qaldı, verilən vəd isə yerinə yetirilmədi.
Qazax, Borçalı və Şəmşəddili sultanlıq, Loru ilə Pəmbəki isə yalnız bölgə kimi yadda saxla — hamısı eyni siyasi vahid deyil.
1802-ci il Georgiyevsk görüşündə Azərbaycan xanlıqlarından yalnız Quba və Lənkəran təmsil olunmuşdu; digər xanlıqlar Rusiya ilə Qacar sarayı arasında seçim qarşısında qalıb gəlmədilər.
Ardıcıllığı yadda saxla: əvvəl İngiltərə-Qacar müqavilələri, sonra Kartli-Kaxetiyanın birləşdirilməsi, sonra I Aleksandrın Knorrinqə məktubu, ən sonda Georgiyevsk müqaviləsi.
Rusiya Azərbaycana qarşı casusluqda ermənilərdən istifadə edirdi; bu, Rusiyanın irticaçı siyasətinə köməklə öz məqsədlərinə çatmaq ümidi ilə bağlı idi.
Qaydalar
- 1Çar Rusiyası Cənubi Qafqazı xammal mənbəyinə, Xəzər dənizini isə öz daxili dənizinə çevirməyə çalışırdı.
- 2Mərkəzləşdirilmiş dövlətin olmaması Azərbaycan xanlıqlarını ölkəyə göz dikən müxtəlif xarici qüvvələrlə yaxınlaşmağa məcbur edirdi.
- 31801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiyaya birləşdirildi; Azərbaycanın Qazax, Borçalı, Şəmşəddil sultanlıqları, Loru və Pəmbək bölgələri yaradılan quberniyanın tərkibinə daxil edilməklə Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlanıldı.
- 41802-ci ildə Georgiyevskdə imzalanan müqavilə xanlıqların müstəqilliyinə toxunulmayacağını vəd etsə də, imzalandığı ilk günlərdən dəyərsiz bir kağıza çevrildi.
- 5Rusiya Azərbaycan xanlarını Qacarlar və Osmanlı dövlətlərindən müdafiə edəcəyinə vəd verir, bu yalan vədlərlə onların işğala müqavimətinin qarşısını almaq istəyirdi.
- 6Ermənilər çar Rusiyasının Qafqazdakı irticaçı siyasətinə kömək etməklə öz məqsədlərinə çatacaqlarına ümid edirdilər.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir