Türkmənçay müqaviləsi
1828, 16 maddə, təzminat.
1828-ci il fevralın 10-da Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində imzalanan sülh müqaviləsi Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasındakı 1826–1828-ci illər müharibəsinə son qoydu. Sülh danışıqlarını Qacar tərəfindən Abbas mirzə, Rusiya tərəfindən Paskeviç apardı. 16 maddədən ibarət bu müqaviləyə görə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiya tərəfindən ilhaq edildi, Azərbaycanın cənub əraziləri isə Qacarlar dövlətinin tərkibində qaldı; beləliklə, Azərbaycan torpaqları Şimali və Cənubi Azərbaycan olmaqla iki hissəyə bölündü. Müqaviləyə görə şah dövləti Xəzər dənizinin Rusiyanın daxili dənizi olduğunu tanıdı, orada hərbi donanma saxlamaq hüququ ancaq Rusiyaya verildi. Rusiya Qacarlar dövlətində istədiyi şəhərdə diplomatik nümayəndəlik açmaq və ticarət etmək hüququ qazandı, şah dövləti isə hərbi təzminat ödəməli idi. Ayrıca bir maddə Qacarlar dövləti ərazisindən ermənilərin Naxçıvan, Qarabağ və İrəvan xanlıqlarına kütləvi köçürülməsinə yol açdı; yararlı torpaqların köçkünlərə verilməsi yerli Azərbaycan türklərini torpaqlarının bir hissəsindən məhrum etdi. Müqavilə Rusiyanın Qafqazdakı strateji mövqeyini möhkəmləndirdi, Şimali Azərbaycan isə onun ucqar müstəmləkəsinə çevrildi.
Məsələn: müqaviləyə görə Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ ancaq Rusiyaya verilirdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1828-ci il yanvarında | Paskeviç rus qoşununa Ərdəbil istiqamətində hərəkət əmri verdi |
| 1828-ci il | Rus qoşunu Urmiyanı və Ərdəbili tutdu |
| 1828-ci il fevralın 10-u | Türkmənçay kəndində sülh müqaviləsi imzalandı |
1826-1828-ci illər hərbi əməliyyatları Türkmənçayın imzalanması ilə başa çatdı.
| Tərəf | Öhdəlik/Hüquq |
|---|---|
| Qacarlar dövləti (şah dövləti) | İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarından imtina etdi, hərbi təzminat ödədi, Xəzəri Rusiyanın daxili dənizi kimi tanıdı |
| Rusiya | Qacar şəhərlərində diplomatik nümayəndəlik açmaq və ticarət etmək hüququ, Xəzərdə hərbi donanma saxlamaq hüququ qazandı |
Sülh danışıqlarını Qacar tərəfindən Abbas mirzə, Rusiya tərəfindən Paskeviç apardı.
- 1Ərazi şərti: İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiya tərəfindən ilhaq edildi, Azərbaycanın cənub əraziləri isə Qacarlar dövlətinin tərkibində qaldı.
- 2Nəticə: Beləliklə Azərbaycan torpaqları Şimali və Cənubi Azərbaycan olmaqla iki hissəyə bölündü.
- 3Xəzər şərti: Şah dövləti Xəzərin Rusiyanın daxili dənizi olduğunu tanıdı, hərbi donanma saxlamaq hüququ isə ancaq Rusiyaya verildi.
- 1Səbəb: Rusların ölkənin içərilərinə doğru irəliləməsi, Urmiyanın və Ərdəbilin tutulması Qacar sarayında narahatlıq yaratdı.
- 2Nəticə: Şah dövləti sülh bağlamağa məcbur oldu və 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsi imzalandı.
- 3Sonrakı təsir: Köçürülmə maddəsi ilə ermənilər Naxçıvan, Qarabağ və İrəvan xanlıqlarına köçürüldü, yerli Azərbaycan türkləri isə yararlı torpaqlarının bir hissəsindən məhrum oldu.
Türkmənçay müqaviləsinin maddə sayını (16) və imza tarixini (1828-ci il fevralın 10-u) 1826-cı il (müharibənin başlanğıcı) ilə qarışdırma — bunlar fərqli hadisələrdir.
Köçürülmə maddəsi ilə ermənilər təkcə İrəvan və Naxçıvana deyil, Qarabağ xanlığına da köçürüldü — siyahını yarımçıq buraxma.
Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ ancaq Rusiyaya verilirdi, ticarət gəmiləri üçün isə hər iki tərəfin hüququ ayrıca məsələ idi.
Sülh danışıqlarını Qacar tərəfindən Abbas mirzə, Rusiya tərəfindən Paskeviç apardı — danışıqçıları müqaviləni imzalayan dövlətlərin adı ilə yadda saxla.
Türkmənçaydan sonra Şimali Azərbaycan Rusiya sənayesi üçün xammal ixrac edən müstəmləkə iqtisadiyyatına çevrildi.
Qaydalar
- 1Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci il fevralın 10-da imzalandı və 16 maddədən ibarət idi.
- 2Müqaviləyə görə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya ilhaq edildi, Azərbaycanın cənub əraziləri isə Qacarlar dövlətinin tərkibində qaldı.
- 3Şah dövləti Xəzər dənizinin Rusiyanın daxili dənizi olduğunu tanıdı; orada hərbi donanma saxlamaq hüququ ancaq Rusiyaya verildi.
- 4Rusiya Qacarlar dövlətində istədiyi şəhərdə diplomatik nümayəndəlik açmaq və ticarət etmək hüququ qazandı, şah dövləti isə hərbi təzminat ödəməli idi.
- 5Müqavilənin bir maddəsi Qacarlar dövləti ərazisindən ermənilərin Naxçıvan, Qarabağ və İrəvan xanlıqlarına köçürülməsinə şərait yaratdı.
- 6Tarixləri və rəqəmləri (1828-ci il fevralın 10-u, 16 maddə) dəqiq yadda saxla, bir-birinə yaxın tarixlərlə qarışdırma.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir