Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğalı
1805 Kürəkçay müqaviləsi; Şəki və Şamaxı ilə müqavilələr.
1804-cü ildə Fətəli şah Rusiyadan qoşunlarını Cənubi Qafqazdan çıxarmasını tələb etdi; tələb rədd olunduqda iki dövlət arasında müharibə başladı, Qazax və Borçalıda, Car-Balakəndə üsyanlar baş verdi. Car-Balakən və Gəncə xanlığının işğalından sonra Rusiyanın əsas hədəfi İrəvan xanlığı oldu, lakin İrəvan xanı Məhəmməd Hüseyn xan Qacarın başçılıq etdiyi müdafiə rus qoşununu rüsvayçı məğlubiyyətlə geri çəkilməyə məcbur etdi. Geri qayıdan Sisianov üsyanları yatırdı, yeni işğal hədəfləri isə Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqları oldu. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan daxili müstəqilliyinin saxlanılması barədə verilən vədə güvənərək 1805-ci il mayın 14-də Gəncə yaxınlığındakı Kürəkçayın sahilində müqavilə imzaladı: xan, varisləri və xanlığın bütün əhalisi Rusiya təbəəliyinə keçir, xan rus qarnizonunu Şuşaya buraxıb hər il xərac ödəyir, çar isə hər yeni varisin təsdiqi şərti ilə xan sülaləsinin hakimiyyətini təsdiq edirdi. Bir həftə sonra onun vasitəçiliyi ilə Şəki xanı Səlim xanla da belə bir müqavilə imzalandı. Şahzadə Abbas mirzənin Şahbulaq və Qazax yürüşü Zəyəm yaxınlığında yaralanıb geri çəkilməsi ilə başa çatdı. Şirvanlı Mustafa xan əvvəlcə öz şərtlərini irəli sürdü, Sisianovun Şamaxı üzərinə yürüşündən sonra isə təbəəliyə keçməyə hazır olduğunu bildirdi.
Məsələn: Şamaxı xanlığının tabe edilməsi ilə Azərbaycanın bütün şimal ərazilərini ələ keçirmək asanlaşdı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1804-cü il | Fətəli şahın tələbi rədd edildi, Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında müharibə başladı |
| 1805-ci il mayın 14-də | Kürəkçay sahilində Qarabağ xanı ilə müqavilə imzalandı |
| 1805-ci il (bir həftə sonra) | Şəki xanı Səlim xanla bənzər müqavilə imzalandı |
| 1805-ci ilin sonunda | Şamaxı xanı ilə müqavilə imzalandı |
Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqlarının tabe olma tarixləri.
| Xanlıq | Tabe olma yolu |
|---|---|
| Qarabağ | Danışıqlar yolu ilə, Kürəkçay müqaviləsi |
| Şəki | Qarabağ xanının vasitəçiliyi ilə, bənzər müqavilə |
| Şamaxı | Sisianovun hərbi yürüşündən sonra |
| İrəvan | Tabe olmadı — müdafiə rus qoşununu geri çəkilməyə məcbur etdi |
Hər xanlığın Rusiya təbəəliyinə keçmə tərzi fərqli idi.
- 1Müharibənin başlanması: Fətəli şahın tələbi rədd edildi və 1804-cü ildə Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında müharibə başladı.
- 2Kürəkçay müqaviləsi: 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı ilə Kürəkçay sahilində müqavilə imzalandı.
- 3Zəyəm döyüşü: Şahzadə Abbas mirzə Zəyəm yaxınlığında yaralanıb geri çəkildi.
- 4Şamaxı müqaviləsi: Şamaxı xanı ilə müqavilə imzalandı.
- 1Xanın öhdəliyi: Xan rus qarnizonunu Şuşaya buraxıb hər il xərac ödəməli idi.
- 2Çarın öhdəliyi: Çar isə hər yeni varisin təsdiqi şərtilə xan sülaləsinin hakimiyyətini təsdiq edirdi.
- 3Nəticə: Beləliklə müqavilə iki tərəfli öhdəlik yaradırdı, lakin xan öz varlığını yalnız çarın təsdiqi ilə davam etdirə bilirdi.
Qarabağ və Şəkinin danışıqlar yolu ilə, Şamaxının isə Sisianovun hərbi yürüşündən sonra tabe olduğunu qarışdırma — üç xanlığın yolu eyni deyildi.
Kürəkçay müqaviləsi 1805-ci il mayın 14-də imzalandı, müharibənin başlanması isə bundan bir il əvvəl, 1804-cü ildə oldu — iki tarixi qarışdırma.
Şəki xanı Səlim xanla müqavilə Kürəkçaydan bir həftə sonra, məhz İbrahimxəlil xanın vasitəçiliyi ilə bağlandı.
İrəvan xanlığı bu mərhələdə tabe olmadı: Məhəmməd Hüseyn xan Qacarın başçılıq etdiyi müdafiə rus qoşununu rüsvayçı məğlubiyyətlə geri çəkilməyə məcbur etdi.
Qaydalar
- 11804-cü ildə Fətəli şahın tələbinin rədd edilməsinin Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında müharibənin başlanma səbəbi olduğunu yadda saxla.
- 2Kürəkçay müqaviləsinin tarixini (1805-ci il mayın 14-də) və tərəflərini (Sisianov – İbrahimxəlil xan) dəqiq bil.
- 3Müqavilədə kimin nəyi öhdəsinə götürdüyünü ayır: xan rus qarnizonunu Şuşaya buraxıb hər il xərac ödəyir, çar isə xan sülaləsinin hakimiyyətini təsdiq edir.
- 4Şəki xanı Səlim xanla müqavilənin Kürəkçaydan bir həftə sonra, İbrahimxəlil xanın vasitəçiliyi ilə bağlandığını unutma.
- 5Şahzadə Abbas mirzənin Şahbulaq qalası və Zəyəm yaxınlığındakı hərəkətlərinin ardıcıllığını izlə.
- 6Şirvanlı Mustafa xanın əvvəlcə öz şərtlərini irəli sürdüyünü, Sisianovun Şamaxı üzərinə yürüşündən sonra isə təbəəliyə keçməyə hazır olduğunu bildirdiyini nəzərə al.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir