XVIII əsrdə və XIX əsrin əvvəlində Azərbaycan mədəniyyəti
Molla Pənah Vaqif, Molla Vəli Vidadi, Şuşa mühiti.
XVIII əsrdə və XIX əsrin əvvəlində Azərbaycanda yadelli hücumları, feodal dağınıqlığı və ara müharibələri mədəniyyətin inkişafını xeyli ləngitsə də, xarici basqınlara və daxili çəkişmələrə baxmayaraq mühüm nailiyyətlər qazanıldı. Məscid və şəxsi evlərdə fəaliyyət göstərən ibtidai məktəblər dərs deyən müəllimin adı ilə tanınırdı, Şuşada Molla Pənah Vaqif, Qazaxda isə Molla Vəli Vidadi məktəbi məşhur idi; mədrəsələr isə həm dini, həm dünyəvi təhsil verirdi. Coğrafiyaçı Hacı Zeynalabdin Şirvani və tarixçi Əbdürrəzaq bəy Dünbuli elmi irsə dəyərli töhfə verdilər, Molla Pənah Vaqif, Molla Vəli Vidadi, Ağa Məsih Şirvani, Şakir Şirvani və Xəstə Qasım kimi sənətkarlar isə ədəbiyyatı zənginləşdirdilər. Xanlıqlar dövründə Şəki Xan sarayı, Şuşadakı Pənahəli xan kompleksi və İrəvandakı saray tikililəri memarlığın parlaq nümunələrinə çevrildi. XIX əsrin əvvəlində Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri Azərbaycanı bölərək Şərq ölkələri ilə əlaqələrini kəsdi, qiymətli əlyazmalar isə ölkədən çıxarıldı. Bu faktları öyrənərkən əsərin müəllifini, tikilinin ilini və yerini bir-birinə düzgün bağlamaq vacibdir.
Məsələn: Şəki qalası daxilində tikilmiş Xan sarayı 1763-cü ildə inşa olunmuş və şəbəkə üslubu ilə bəzədilmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1763-cü il | Şəki qalası daxilində Xan sarayı tikildi, şəbəkə üslubu ilə bəzədildi |
| 1764-cü il | İrəvan xanı Hüseynəli xan Qacar Göy məscidi və Sərdar sarayını tikdirdi |
| 1791-ci il | Hüseynəli xanın oğlu Məhəmməd Hüseyn xan sarayın Güzgülü salonunu tikdirdi |
| 1828-ci il | Tiflisdə Əmanətlər məktəbi açıldı, Şeyx Səfi məqbərəsindəki əlyazmalar müsadirə edildi |
Memarlıq abidələrinin tikilmə tarixləri ata-oğul ardıcıllığı ilə fərqlənir.
| Müəllif | Əsər | Mövzusu |
|---|---|---|
| Hacı Zeynalabdin Şirvani | Səyahət bağı, Səyahət gülzarı | 40 illik səyahətini əks etdirir |
| Əbdürrəzaq bəy Dünbuli | Məasiri-sultaniyyə | Fətəli şah dövrü və altı xanlıq |
| Ağa Məsih Şirvani | Şahnamə | Qubalı Fətəli xanın siyasətini tərifləyir |
| Şakir Şirvani | Əhvali-Şirvan | Nadir şah dövrü hadisələri |
| Molla Vəli Vidadi | Müsibətnamə | Müştaqın simasında ədalətli hökmdar arzusu |
Hər əsər müəyyən bir müəllifə və mövzuya aiddir.
- 1Şəxs qarışdırma təhlükəsi: Ağa Məsih Şirvani və Şakir Şirvani oxşar adlar daşısa da, birincisi qubalı Fətəli xanı tərifləyir, ikincisi isə Nadir şah dövrü hadisələrini təsvir edir.
- 2Yer qarışdırma təhlükəsi: Hacı Zeynalabdin Şirvaninin özünün deyil, Şeyx Səfi kitabxanasının Ərdəbildə yerləşdiyini yadda saxla.
- 3Nəticə: Hər əsəri öz müəllifi və mövzusu ilə ayrıca bağlamaq lazımdır.
- 1Atanın tikintisi: 1764-cü ildə İrəvan xanı Hüseynəli xan Qacar Göy məscidi və Sərdar sarayını tikdirdi.
- 2Oğulun tikintisi: 1791-ci ildə onun oğlu Məhəmməd Hüseyn xan sarayın Güzgülü salonunu tikdirdi.
- 3Nəticə: Eyni kompleksin iki hissəsi ata və oğulun adı ilə fərqli illərə bağlanır.
Şuşadakı Pənahəli xanın məscidi və kitabxanasını Şəki Xan sarayı ilə qarışdırma — Şəki Xan sarayı ayrıca, Şəki qalası daxilində tikilmişdir.
1764-cü ildəki Göy məscidi və Sərdar sarayını Hüseynəli xan Qacar, 1791-ci ildəki Güzgülü salonunu isə onun oğlu Məhəmməd Hüseyn xan tikdirdi — ata ilə oğulu qarışdırma.
Şəki Xan sarayı haqqındakı məşhur sözləri Molla Pənah Vaqif yox, türk şairi Nazim Hikmət söyləmişdir.
Yoxsul ailələr uşaqlarına kiçik yaşdan peşə öyrədir, varlı ailələr isə evdə müəllim tuturdu.
Qriboyedov Rusiya imperatoruna yazdığı məktubda ermənilərin mərkəzi rus torpaqlarında məskunlaşmasına qarşı xəbərdarlıq etmişdi.
Qaydalar
- 1Hər tarixi şəxsiyyəti onun konkret əsəri və ya fəaliyyəti ilə birlikdə xatırla, sadəcə adını əzbərləmə.
- 2Tarixləri (1763, 1764, 1791, 1828) hadisələrlə düzgün əlaqələndir, təxmini rəqəm uydurma.
- 3Bir şəhərdə tikilmiş abidəni başqa şəhərin abidəsi ilə qarışdırma.
- 4Ata və oğulun tikdirdiyi hissələri (Hüseynəli xan Qacar və Məhəmməd Hüseyn xan) ayrı-ayrı dəqiqləşdir.
- 5Əsərin janrını (poema, mənzumə, səyahətnamə) onun müəllifi ilə düzgün uyğunlaşdır.
- 6Bir şairin hökmdarı tərifləməsini onu tənqid etməsi ilə qarışdırma.
- 7Bir alimin və ya şairin hansı şəhərdə, hansı ölkədə fəaliyyət göstərdiyini yadda saxla — nüfuzun yerli və ya beynəlxalq olması bundan asılıdır.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir