Azərbaycanı parçalayan və müstəmləkəyə çevirən ədalətsiz müqavilələr
Gülüstan və Türkmənçayın Azərbaycana ümumi nəticələri.
Kürəkçay, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin öz maddə mətnləri Azərbaycan xanlıqlarının get-gedə daha ağır asılılığa salındığını göstərir. Kürəkçay müqaviləsində İbrahim xan hələ də Qarabağın daxili idarəçiliyini, məhkəməsini və gəlirini öz əlində saxlayır, əvəzində Rusiyanın ali hakimiyyətini tanıyır, Şuşa qalasında qoşun saxlanmasına razılıq verir və illik bac ödəyir. Gülüstan müqaviləsi isə bir sıra xanlıqları, o cümlədən Qarabağı, birbaşa Rusiya imperiyasının mülkiyyətinə keçirərək vassallıqdan tam ilhaqa doğru addım atır. Türkmənçay müqaviləsi bu prosesi başa çatdırır: Gülüstanı əvəz edir, İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya güzəştə gedilir, sərhəd boyu torpaqlar əbədi olaraq Rusiyaya aid edilir və müharibə ziyanına görə pul təzminatı nəzərdə tutulur. Hər üç sənəd siyasi və iqtisadi asılılığı bac, girov, təzminat və gəmiçilik hüquqları vasitəsilə dəqiq maddələrlə rəsmiləşdirir. Bu maddələri müqayisə etmək Azərbaycanın parçalanma və müstəmləkəyə çevrilmə prosesini mərhələ-mərhələ izləməyə imkan verir.
Məsələn: Kürəkçay müqaviləsinin Beşinci maddəsi Qarabağın daxili idarəçiliyini xanın əlində saxlayırdı, Gülüstanın Üçüncü maddəsi isə həmin xanlığı birbaşa Rusiyanın mülkiyyətinə keçirdi.
Əsas terminlər
| Müqavilə | Qarabağla bağlı şərt |
|---|---|
| Kürəkçay (Beşinci maddə) | Daxili idarəçilik, məhkəmə və gəlir xanın öz əlində qalırdı |
| Gülüstan (Üçüncü maddə) | Qarabağ birbaşa Rusiya imperiyasının mülkiyyətinə keçdi |
Eyni xanlıq iki müqavilə arasında vassallıqdan ilhaqa keçdi.
| Müqavilə | Maddə | Şərt |
|---|---|---|
| Kürəkçay | Beşinci maddə | Şuşa qalasına 500 nəfərlik Rusiya qoşunu yerləşdirildi |
| Kürəkçay | Səkkizinci maddə | İbrahim xan ildə 8000 çervon bac ödəyirdi |
| Gülüstan | Üçüncü maddə | Qarabağ, Gəncə (Yelizavetpol), Şəki və digər xanlıqlar Rusiya mülkiyyətinə keçdi |
| Gülüstan | Beşinci maddə | Xəzərdə yalnız Rusiyanın hərbi bayrağı ola bilərdi |
| Türkmənçay | Üçüncü maddə | İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya güzəştə gedildi |
| Türkmənçay | Altıncı maddə | Şah həzrətləri müharibə ziyanına görə pul təzminatı ödəyirdi |
Hər maddə Azərbaycan xanlıqlarının get-gedə daha ağır asılılığa salındığını göstərir.
- 1Kürəkçayın şərti: Kürəkçay müqaviləsinin Beşinci maddəsinə görə Qarabağın daxili idarəçiliyi, məhkəməsi və gəliri xanın öz səlahiyyətində qalırdı.
- 2Gülüstanın şərti: Gülüstan müqaviləsinin Üçüncü maddəsi isə Qarabağı birbaşa Rusiya imperiyasının mülkiyyətinə keçirdi.
- 3Nəticə: Beləliklə Qarabağ vassallıqdan tam ilhaqa doğru addım atdı.
- 1Kürəkçayın öhdəliyi: Kürəkçay müqaviləsinin Səkkizinci maddəsinə görə İbrahim xan Rusiya xəzinəsinə ildə 8000 çervon bac ödəyirdi.
- 2Türkmənçayın öhdəliyi: Türkmənçay müqaviləsinin Altıncı maddəsinə görə isə Şah həzrətləri müharibə ziyanına görə pul təzminatı ödəməyi öhdəsinə götürürdü.
- 3Nəticə: Biri hər il ödənilən bac, digəri isə müharibə ziyanının əvəzi olan pul təzminatı idi.
Kürəkçay müqaviləsinin illik bacını (8000 çervon) Türkmənçay müqaviləsinin pul təzminatı ilə qarışdırma — biri hər il ödənilən bac, digəri müharibə ziyanının əvəzidir.
Gülüstan müqaviləsinin Üçüncü maddəsi ilə ilhaq edilən xanlıqları (Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı) Türkmənçayın İrəvan və Naxçıvanı ilə qarışdırma — bunlar iki fərqli sənəddir.
Kürəkçay müqaviləsində öhdəlikləri İbrahim xan şəxsən birinci şəxsdən öz üzərinə götürür, Gülüstan və Türkmənçayda isə güzəştə gedən tərəf Şah həzrətləridir.
Gəncə xanlığı Gülüstan müqaviləsinin Üçüncü maddəsi ilə Yelizavetpol adı ilə əyalətə çevrildi.
Qaydalar
- 1Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ xanı Rusiyanın ali hakimiyyətini tanıyırdı, lakin xanlığın daxili idarəçiliyi hələ öz əlində qalırdı.
- 2Gülüstan müqaviləsinin Üçüncü maddəsi Qarabağ, Gəncə (Yelizavetpol), Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı xanlıqlarını, Lənkəranın isə Rusiya hakimiyyəti altında olan torpaqlarını Rusiya imperiyasının mülkiyyətinə aid edirdi.
- 3Türkmənçay müqaviləsi Gülüstan müqaviləsini əvəz etdi və onunla İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyanın tam mülkiyyətinə güzəştə gedildi.
- 4Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri Xəzər dənizində gəmiçilik və ticarət hüquqlarını ayrıca maddələrlə tənzimləyirdi.
- 5Müqavilələrin maddələri Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinin get-gedə məhdudlaşdırılması prosesini əks etdirir.
- 6Kürəkçay müqaviləsinə görə İbrahim xan illik bac ödəyir və nəvəsini Tiflisdə girov saxlayırdı.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir