Qızılbaş dövlətləri
Zəifləmiş Səfəvilər, 1722-ci ildə əfqanların İsfahanı ələ keçirməsi, Nadir şah və Əfşar dövləti, Qacarlar.
Qızılbaş dövlətləri mövzusu Səfəvi, Əfşar və Qacar hakimiyyətlərinin ardıcıllığını əhatə edir. Şah I Abbasın (1587-1629) islahatları Səfəvi dövlətini yenidən gücləndirdi, lakin Şah Sultan Hüseynin dövründə (1694-1722) dövlət zəiflədi və 1722-ci ildə əfqanlar paytaxt İsfahanı ələ keçirdi. Qızılbaş tayfa əyanları və hərbi başçılar II Təhmasibin ətrafında birləşdi; onlardan biri olan Əfşar tayfasından Nadir xan gerçək hakimiyyəti ələ aldı və 1736-cı ildə Suqovuşan qurultayında şah seçildi; onun hakimiyyəti dövründə (1736-1747) mərkəzi hakimiyyət gücləndirildi, Dehli yürüşü keçirildi, Osmanlı ilə yeni müharibələr aparıldı. 1747-ci ildə Nadir şahın öldürülməsindən sonra əfşarlar, qacarlar və fars mənşəli zəndlər arasında hakimiyyət mübarizəsi başladı; Şirazda güclənən Kərim xan Zənd hakimiyyətini Səfəvi nəslindən bir şahzadəni III İsmayıl adı ilə şah elan edərək həyata keçirirdi. Ağa Məhəmməd xan Qacar 1785-ci ildə Zəndləri məğlub etdi, 1794-cü ildə onların hakimiyyətinə son qoydu və 1796-cı ildə Muğanda şah elan olunaraq Tehranı paytaxt seçdi. Onun 1797-ci ildə öldürülməsindən sonra qardaşı oğlu Fətəli şah Qacar taxta çıxdı.
Məsələn: 1653-cü ildə Şirvan bəylərbəyi Xosrov xanın başçılıq etdiyi Səfəvi ordusu say etibarilə üstün olan rus-kazak dəstələrini məğlub edərək Şimali Qafqazdakı rus qalalarını dağıtdı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1587-1629 | Şah I Abbasın islahatları Səfəvi dövlətini yenidən gücləndirdi |
| 1653-cü il | Xosrov xan rus-kazak dəstələrini məğlub edib Şimali Qafqazdakı rus qalalarını dağıtdı |
| 1722-ci il | Əfqanlar paytaxt İsfahanı ələ keçirdi |
| 1736-cı il | Nadir Suqovuşan qurultayında şah seçildi |
| 1747-ci il | Nadir şah sui-qəsd nəticəsində öldürüldü |
| 1785-ci il | Ağa Məhəmməd xan Qacar Zəndləri məğlub etdi |
| 1796-cı il | Ağa Məhəmməd xan Qacar Muğanda şah elan olunub Tehranı paytaxt seçdi |
Səfəvi hakimiyyətindən Qacar hakimiyyətinə qədər olan mərhələlər.
| Sülalə | Hökmdar | Əsas hadisə |
|---|---|---|
| Səfəvi | Şah I Abbas (1587-1629) | Dövləti yenidən gücləndirdi |
| Səfəvi | Şah Sultan Hüseyn (1694-1722) | Əfqanlar İsfahanı ələ keçirdi |
| Əfşar | Nadir şah (1736-1747) | Dehli yürüşü, Osmanlı ilə yeni müharibələr |
| Zənd | Kərim xan Zənd | III İsmayılı şah elan edib özü dövlət vəkili oldu |
| Qacar | Ağa Məhəmməd xan Qacar | 1796-cı ildə Muğanda şah elan olundu |
Hər sülalənin gəlişi əvvəlkinin zəifləməsindən sonra baş verdi.
- 1Səfəvilərin zəifləməsi: Şah Sultan Hüseynin dövründə (1694-1722) dövlət zəiflədi və 1722-ci ildə əfqanlar paytaxt İsfahanı ələ keçirdi.
- 2Nadirin yüksəlişi: Qızılbaş tayfa əyanları II Təhmasibin ətrafında birləşdi, Əfşar tayfasından Nadir xan gerçək hakimiyyəti ələ aldı və 1736-cı ildə Suqovuşan qurultayında şah seçildi.
- 3Nadirdən sonrakı mübarizə: 1747-ci ildə Nadir şahın öldürülməsindən sonra əfşarlar, qacarlar və zəndlər arasında hakimiyyət mübarizəsi başladı.
- 4Qacarların qələbəsi: Ağa Məhəmməd xan Qacar 1785-ci ildə Zəndləri məğlub etdi, 1796-cı ildə Muğanda şah elan olundu.
- 1Şah I Abbasın mövqeyi: Osmanlı sultanı III Mehmetin elçisi Səfəvi vəliəhdinin İstanbula göndərilməsini tələb etdikdə, Şah I Abbas elçinin saqqalını qırxdırıb geri göndərdi.
- 2Nadirin mövqeyi: Nadir 1734-cü ildə Osmanlı vəziri Həkimzadəyə türkcə yazdığı məktubda osmanlılarla türkmanların eyni kökdən olduğunu vurğuladı.
- 3Nəticə: Hər iki hökmdar Osmanlı ilə münasibətdə fərqli üsullarla öz mövqeyini qorudu — biri sərt cavabla, digəri kökdaşlığa istinadla.
Nadir xan Əfşarı 1736-cı il Suqovuşan qurultayından əvvəl, Nadir şahı isə ondan sonra adlandır — bu iki adı qarışdırma.
Ağa Məhəmməd xan Qacarı 1796-cı ildə Muğanda şah elan olunandan əvvəl xan, ondan sonra isə şah adlandır.
1722-ci ildə İsfahanı ələ keçirən əfqanları 1653-cü ildə Xosrov xanın məğlub etdiyi rus-kazak dəstələri ilə qarışdırma — bunlar fərqli düşmənlərdir.
Qızılbaş ayrıca bir tayfa deyil, Şamlı, Rumlu, Ustaclı, Təkəli, Əfşar və Qacar kimi türk tayfalarının hakim mövqe tutduğu ümumi addır.
Qaydalar
- 1Şah I Abbasın (1587-1629) islahatları Səfəvi dövlətini XVII yüzilliyin əvvəllərində yenidən gücləndirdi.
- 21653-cü ildə Şirvan bəylərbəyi Xosrov xanın başçılıq etdiyi Səfəvi ordusu rus-kazak dəstələrini məğlub edərək Şimali Qafqazdakı rus qalalarını dağıtdı.
- 31722-ci ildə əfqanlar paytaxt İsfahanı ələ keçirdi, Şah Sultan Hüseyn taxtdan salındı və oğlu Təhmasib özünü şah elan etdi.
- 4Nadir 1736-cı ildə Suqovuşan qurultayında şah seçilərək Əfşar dövlətini qurdu; 1747-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.
- 5Nadir şahın ölümündən sonra əfşarlar, qacarlar və fars mənşəli zəndlər arasında hakimiyyət mübarizəsi başladı, Şirazda Kərim xan Zənd güclənmişdi.
- 6Ağa Məhəmməd xan Qacar 1785-ci ildə Zəndləri məğlub etdi, 1796-cı ildə Muğanda şah elan olunub Tehranı paytaxt seçdi; 1797-ci ildə öldürülməsindən sonra Fətəli şah Qacar taxta çıxdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir