Böyük Moğol dövləti
Evrəngzib (Aurangzeb), 1739-cu ildə Nadir şahın Dehlini tutması, 1761 Panipat döyüşü.
Böyük Moğol dövləti Hindistanda hökm sürən qüdrətli imperiya idi; moğollar türk idilər, Moğol adını isə onları səhvən monqol bilən avropalılar vermişdi. Dövlətin torpaq fonduna daxil edilmiş ərazilər xalisə adlanırdı, xalisədən isə şərti torpaq — cagir verilirdi; hər cagirdar yığdığı vergi hesabına muzdlu qoşun və döyüş filləri dəstəsi saxlamalı idi. Xərac verən hind knyazlarının şəxsi torpaqları zəmindarlıq, sufi şeyxlərinin və müsəlman ruhanilərinin irsən keçən, vergidən azad torpaqları isə soyurqal və ya mülk adlanırdı. Müsəlman olmayan hinduslardan can vergisi alınmır, onlar hakimiyyətin ən yuxarı vəzifələrinə qədər xidmətə buraxılırdılar. Əkbər şahdan sonra ara müharibələri, aclıq, quraqlıq və dəbdəbəli sarayların tikilməsi dövləti zəiflətdi; XVIII yüzillikdə dövlət dağılmağa başladı. Evrəngzib (Aurangzeb) qətiyyəti, əməksevərliyi və dindarlığı ilə seçilən görkəmli şəxsiyyət idi. XVIII yüzilliyin 30-cu illərində Hindistanda Maratx, Benqal, Heydərabad kimi iri müstəqil dövlətlər var idi; 1739-cu ildə Nadir şah Dehlini tutdu, 1761-ci ildə isə Panipat döyüşündə maratxların məğlubiyyəti dövlətin süqutunun başlanğıcı oldu. Ost-Hind şirkəti pul zərb etmək və silahlı dəstələr saxlamaq hüququ alaraq yerli hakimlərə siyasi təsirini gücləndirdi.
Məsələn: 1739-cu ildə Nadir şah Moğol ordusunu məğlub etdikdən sonra Moğol dövləti ondan asılılığı qəbul etdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| XVIII yüzilliyin 30-cu illəri | Hindistanda Maratx, Benqal, Heydərabad kimi iri müstəqil dövlətlər mövcud idi |
| 1739-cu il | Nadir şah Dehlini tutdu |
| 1756-1763-cü illər | İngilis-fransız müharibəsi getdi |
| 1761-ci il | Panipat döyüşündə maratxlar məğlub oldu |
| 1770-ci il | İngilislər Benqaliya və Şimali Hindistanın digər torpaqlarında idarəçilik qurdu |
Dağınıqlıqdan xarici müdaxiləyə və süquta gedən mərhələlər.
| Torpaq forması | Sahibi | Şərti |
|---|---|---|
| Xalisə | Dövlət | Dövlətin öz torpaq fondu idi |
| Cagir | Cagirdar | Vergi hesabına qoşun və fil dəstəsi saxlamalı idi |
| Zəmindarlıq | Xərac verən hind knyazları | Xərac ödəməli idilər |
| Soyurqal (mülk) | Sufi şeyxləri, ruhanilər | İrsən keçirdi, vergidən azad idi |
Hər torpaq forması fərqli sahibə və fərqli şərtə bağlı idi.
- 1Dövlətin öz torpağı: Xalisə dövlət torpaq fonduna daxil edilmiş əraziləri bildirirdi.
- 2Şərti torpaq: Xalisədən ayrılıb verilən cagir torpağının sahibi olan cagirdar yığdığı vergi hesabına qoşun və döyüş filləri dəstəsi saxlamalı idi.
- 3İrsi torpaq: Sufi şeyxlərinin və müsəlman ruhanilərinin irsən keçən, vergidən azad torpaqları isə soyurqal adlanırdı.
- 1Daxili zəiflik: Əkbər şahdan sonra ara müharibələri, aclıq, quraqlıq və dəbdəbəli sarayların tikilməsi dövləti zəiflətdi.
- 2Xarici müdaxilə: 1739-cu ildə Nadir şah Dehlini tutdu, Moğol dövləti ondan asılılığı qəbul etdi.
- 3Süqutun başlanğıcı: 1761-ci ildə Panipat döyüşündə maratxların məğlub olması dövlətin süqutunun başlanğıcı oldu.
Panipat döyüşündə qalib gələn əfqanların Hindistanda möhkəmləndiyini düşünmə — onlar qalib gəlsələr də orada sabit hakimiyyət qura bilmədilər.
Nadir şah Moğol dövlətini özündən asılı vəziyyətə saldı, lakin onu ləğv etmədi — dövlət 1761-ci il Panipat döyüşünə qədər mövcud qaldı.
Avropalılar Hindistana ardıcıl gəldi: əvvəlcə portuqallar, sonra hollandlar, fransızlar və ingilislər.
Zəmindarlıq xərac verən hind knyazlarına, soyurqal isə vergidən azad sufi şeyxləri və ruhanilərə məxsus idi — iki torpaq formasını qarışdırma.
Qaydalar
- 1Xalisə, cagir, zəmindarlıq və soyurqal terminlərinin kimə aid olduğunu və hansı şərtlə verildiyini dəqiq ayır.
- 2Tarixləri olduğu kimi yadda saxla: 'XVIII yüzilliyin 30-cu illəri', '1739-cu il' və '1761-ci il' bir-birini əvəz etmir.
- 3Daxili dağınıqlıq ilə xarici müdaxilənin əlaqəsini qarışdırma — 30-cu illərdə mövcud olan müstəqil dövlətlərin bir-biri ilə çəkişməsi xarici müdaxiləni asanlaşdırırdı.
- 4Evrəngzibin şəxsi keyfiyyətlərini (dil bilgisi, sadəlik, musiqiyə münasibəti) dövlətin taleyi ilə bağlı hadisələrdən ayırd et.
- 5Ost-Hind şirkətinin əldə etdiyi hüquqların get-gedə necə siyasi nüfuza çevrildiyinə diqqət et.
- 6Bir döyüşün qalibi ilə həmin tərəfin sonrakı taleyini qarışdırma — Panipatda qalib gələn əfqanlar Hindistanda möhkəmlənə bilmədilər.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir