hist8-um-1.5· Şərq ölkələri XVII-XVIII yüzilliklərdə· ~13 dəq

Volqaboyu və Ural, Sibir, Mərkəzi Asiyanın türk xalqları

Tatar-başqırd üsyanları, Kuçum xanın müqaviməti, Qazax-Buxara-Xivə-Kokand xanlıqları.

XVII-XVIII yüzilliklərdə çar Rusiyası fəth etdiyi Volqaboyu, Ural və Sibir ərazilərində ağır müstəmləkə rejimi qurdu, yerli türk xalqlarını zorla xristianlaşdırmağa və ağır vergilərə cəlb etməyə çalışdı. Bu siyasətə qarşı tatar, başqırd və digər Volqaboyu xalqları dəfələrlə üsyan qaldırdı, bəzən çar hökumətini güzəştə getməyə məcbur etdi. Sibirdə Kuçum xanın qəhrəmancasına müqavimətinə baxmayaraq Sibir xanlığı süqut etdi, yakutlar isə ağır itkilər verdi, Xakasiyada Rusiyaya qarşı mübarizə aparmış İrənək xan isə sonradan heykəllə anıldı. Mərkəzi Asiyada Qazax, Buxara, Xivə və Kokand xanlıqları bir-biri ilə, Qazax və Kokand xanlıqları isə Cunqar xanlığı ilə mübarizə apardı; bəzi xanlıqlar zəifləyərək qonşularından asılı vəziyyətə düşdü, digərləri isə çətinlikləri dəf edərək gücləndi. Nadir şah Əfşarın Mərkəzi Asiyaya yürüşü Buxara və Xivə xanlıqlarının taleyinə ciddi təsir göstərdi. Bu mövzunu öyrənərkən hər bir xalqın və xanlığın öz taleyinin fərqli olduğunu, onları vahid siyasi qurum saymağın səhv olduğunu unutmamaq lazımdır.

📌Nümunə

Məsələn: Qazax xanlığının Kiçik juzu Rusiya himayəsini qəbul edərək öz hakimiyyətini qoruduğu halda, Böyük juzun xeyli hissəsi Cunqar xanlığının işğalı altına düşmüşdü.

Əsas terminlər

Juz — Qazax xanlığının parçalandığı üç böyük hissədən biri: Böyük, Orta və Kiçik juz.
Əmirlik — Xanlıqdan fərqli, hökmdarı əmir adlanan dövlət forması; Buxara xanlığını Nadir şahın nümayəndəsi Məhəmməd Rəhim əmirlik elan etdi.
Vassal asılılığı — Bir hökmdarın güclü dövlətə tabe olaraq daxili hakimiyyətini saxlaması; Buxara xanı Nadir şah Əfşardan vassal asılılığını qəbul etdi.
Rusiya himayəsi — Zəifləyən tərəfin güclü dövlətin qoruması altına keçərək öz hakimiyyətini saxlaması; Kiçik juzun hökmdarı Əbülxeyir xan Rusiya himayəsini qəbul edərək hakimiyyətini qorudu.
Təhkimli kəndli — Şəxsi azadlığını itirərək mülk sahibindən asılı olan kəndli; xristianlığı qəbul etməyən türklərin azad əhalisi təhkimli kəndliyə çevrilməli idi.
«Parçala və hökm sür» siyasəti — Çar Rusiyasının Volqaboyu-Uralın müsəlman türkləri arasındakı birliyi xristian dinini yaymaqla pozmağa çalışdığı siyasət.
Xronoloji cədvəl
TarixHadisə
1709-cu ilFərqanədə Şahruh bəyin başçılığı ilə Kokand xanlığının yaranması
1728-ci ilQazaxların cunqarlar üzərində qələbəsi
XVIII yüzilliyin 40-cı illəriKokand xanlığının zəifləmədən sonra Cunqar hücumlarını dəf edərək güclənməsi
1740-cı ilNadir şah Əfşarın Mərkəzi Asiyaya yürüşü
XVIII yüzilliyin sonlarıBuxara əmirliyində vergi islahatları və orduya sabit maaş tətbiqi

Mərkəzi Asiya türk xanlıqlarının XVIII yüzillikdəki əsas dönüş nöqtələri.

Qazax və Kokand xanlıqlarının Cunqar hücumlarına reaksiyası
MeyarQazax xanlığıKokand xanlığı
Cunqar hücumlarına reaksiyaParçalanaraq zəiflədiHücumları dəf edib nüfuzunu artırdı
NəticəBöyük juzun xeyli hissəsi cunqarların işğalı altına düşdüNüfuzu xeyli artdı

Eyni təzyiqə iki fərqli xanlığın verdiyi cavab.

✎Səbəb-nəticə zəncirinin qurulması
  1. 1Fərmanın verilməsi: Soba borusuna, nikaha və göz rənginə görə vergilər haqqında fərman verildi — gözü qara olanlar 8 qəpik, gözü boz olanlar isə 6 qəpik ödəməli idi.
  2. 2Etiraz reaksiyası: Ağsaqqallar fərmanı Ufa yaxınlığında cırıb çaya atdılar.
  3. 3Üsyanın genişlənməsi: Üsyançılar Moskva üzərinə yeriyib I Pyotru hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq qərarına gəldilər.
  4. 4Nəticə: Çar hökuməti müəyyən güzəştlərə gedərək üsyanı yatırdı.
✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi
  1. 1Buxara xanının tabe olması: Buxara xanı Nadir şah Əfşardan vassal asılılığını qəbul etdi.
  2. 2Xivəyə hücum: Nadir şah Xivə xanlığına hücum etdi.
  3. 3Xivə xanının məğlubiyyəti: Xivə xanı məğlub olub əsir düşdü.
  4. 4Buxaranın əmirliyə çevrilməsi: Nadir şahın nümayəndəsi Məhəmməd Rəhim xanlığı əmirlik elan etdi.
🚫Tez-tez səhv

Kuçum xanı İrənək xanla qarışdırmayın — Kuçum xan Sibir xanlığının hökmdarı idi, İrənək xan isə Xakasiyada mübarizə aparmışdı və buna görə Abakanda ona heykəl qoyulub.

⚠️Diqqət

Şahruh bəyi (Kokand xanlığının qurucusu) Əbülxeyir xanla (Qazax xanlığının Kiçik juzunun hökmdarı) qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.

💡Qeyd

Qazax xanlığının üç juzunun taleyi fərqli oldu: Böyük juzun xeyli hissəsi cunqarların işğalı altına düşdü, Kiçik juz Rusiya himayəsi ilə hakimiyyətini qorudu, Orta juz isə sonradan Rusiya təbəəliyini qəbul etdi.

⚠️Diqqət

Hadisələrin ardıcıllığını qarışdırmayın: Kokand xanlığı 1709-cu ildə yarandı, qazaxlar cunqarlar üzərində 1728-ci ildə qələbə çaldı, Nadir şahın Mərkəzi Asiyaya yürüşü isə bunlardan sonra baş verdi.

💡Qeyd

Xanlıq və əmirlik fərqli anlayışlardır: Buxara xanlığı sonradan əmirlik elan edildi, bundan əvvəl isə Buxara xanı Nadir şahdan vassal asılılığını qəbul etmişdi.

Qaydalar

  1. 1Rusiyanın Volqaboyu və Uralda yeritdiyi «Parçala və hökm sür» siyasətinin mahiyyətini izah edə bilirəm.
  2. 2Kuçum xanın simasında Sibir xanlığının Rusiyaya müqavimətini səciyyələndirə bilirəm.
  3. 3Qazax xanlığının Böyük, Orta və Kiçik juzlara parçalanmasının səbəb və nəticələrini ayırd edə bilirəm.
  4. 4Buxara və Xivə xanlıqlarının zəifləmə səbəblərini və Nadir şahın yürüşünün nəticələrini müqayisə edə bilirəm.
  5. 5Kokand xanlığının yaranmasını və inkişafını dövrün hadisələri ilə əlaqələndirə bilirəm.
  6. 6Volqaboyu, Sibir və Mərkəzi Asiya türk xalqlarının üsyanlarını tarixi ardıcıllıqla sıralaya bilirəm.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq