hist8-um-1.7· Şərq ölkələri XVII-XVIII yüzilliklərdə· ~13 dəq

Mədəniyyət (Şərq ölkələri XVII-XVIII yüzilliklərdə)

Elm və ədəbiyyat, Şəki Xan sarayı, Sultan Əhməd məscidi, Tac Mahal, Çin mədəniyyəti.

XVII-XVIII yüzilliklərdə Şərq ölkələri bir çox sahədə Avropadan geri qalsa da, mədəni həyatda maraqlı irəliləyişlər yaşanmışdır. Təhsildə Hindistanda Aqra və Dehlidəki mədrəsələr, Şimali Qafqazda məktəb-mədrəsə şəbəkəsi, Mərkəzi Asiyada bütün müsəlman dünyasında məşhur olan Buxara mədrəsəsi fəaliyyət göstərirdi, Volqaboyunda isə Qazan gimnaziyası açılmış və ilk tatar əlifbası tərtib edilmişdir. Elmdə tarixçilər İskəndər bəy Münşi və Məhəmməd Kazım öz hökmdarlarının dövrünü qələmə almış, Katib Çələbi və Evliya Çələbi kimi türk alimləri çoxsahəli əsərlər yaratmış, Osmanlı dövlətində isə ilk mətbəə fəaliyyətə başlamışdır. Ədəbiyyatda Molla Pənah Vaqif, Molla Vəli Vidadi, həmçinin türkmən şairi Məhtimqulu Fəraqi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Memarlıqda Şəki Xan sarayı, Sultan Əhməd məscidi və Tac Mahal kimi möhtəşəm abidələr ucaldılmışdır. Bu faktlar göstərir ki, iqtisadi-siyasi tənəzzül dövründə belə mədəni yaradıcılıq davam edə bilər və müxtəlif sivilizasiyalar bir-birindən fərqli, lakin dəyərli irs qoyub gedir.

📌Nümunə

Məsələn: Osmanlı memarlığının tənəzzül dövründə belə, memar Mehmet ağa 1609-1616-cı illərdə Sultan Əhməd məscidini inşa etmişdir.

Əsas terminlər

Mədrəsə — Dini və elmi təhsil verən orta təhsil müəssisəsi; Buxara mədrəsəsi bütün müsəlman dünyasında məşhur idi.
Mətbəə — Kitabların çap edilməsi üçün qurulan müəssisə; Osmanlı dövlətində ilk mətbəə 1727-ci ildə yaradıldı.
Vəqf müəssisələri — Dini məqsədlərlə ayrılan gəlirli mülklər; vəqf müəssisələrinin çətinliklə üzləşməsi dini elmlərə mənfi təsir göstərsə də, dünyəvi elmlər bunun əvəzində inkişaf etdi.
Sufi təriqəti — Təsəvvüf yolunu tutan dini-mənəvi cərəyan; Məhtimqulu Fəraqi mənsub olduğu sufi təriqəti vasitəsilə vətənpərvərliyi və azadlıq mübarizəsini təbliğ edirdi.
Şəbəkə (pəncərə sənəti) — Yapışqan və mismar işlədilmədən ağac və rəngli şüşədən düzəldilən bəzəkli pəncərə; Şəki Xan sarayının şəbəkələrində kvadratmetrdə orta hesabla 5000, mürəkkəb yerlərdə isə 14000 element istifadə olunmuşdur.
Rokoko və barokko — Ənənəvi Osmanlı memarlıq üslubunu əvəz edən Avropaya xas iki üslub: rokoko XVI-XVIII yüzilliklərin bəzəkli, barokko isə XVII-XVIII yüzilliklərin təmtəraqlı üslubu idi.
Müəllif və əsər
MüəllifƏsər
İskəndər bəy Münşi«Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi»
Məhəmməd Kazım«Dünyanı bəzəyən Nadirin tarixi»
Evliya ÇələbiOncildlik «Səyahətnamə»
Şota Rustaveli«Pələng dərisi geymiş pəhləvan»
Məhəmməd Zaman Təbrizi«Xəmsə»yə çəkilən şəkillər

Dövrün tarixçi, səyyah və rəssamlarının əsərləri.

Memarlıq abidələri
AbidəYer/HökmdarTikilmə vaxtı
Şəki Xan sarayıHüseyn xanın dövründə—
Sultan Əhməd məscidiMemar Mehmet ağa1609-1616-cı illər
Tac MahalCahan şahın yoldaşı Mumtaz Mahalın xatirəsinə1631-ci ildən 20 il

Şərq mədəniyyətinin üç möhtəşəm memarlıq nümunəsi.

✎Müəllif-əsər uyğunluğunun müəyyən edilməsi
  1. 1Səyahətnamə müəllifinin tapılması: Oncildlik «Səyahətnamə» əsərinin müəllifi türk alimi Evliya Çələbidir.
  2. 2Fərqləndirici sahə: Katib Çələbi isə tarix, din, hüquq, siyasət, ədəbiyyat, coğrafiya və maliyyə sahələrində bir çox əsərin müəllifi olmuşdur.
  3. 3Nəticə: Beləliklə, Evliya Çələbi bir səyahət əsərinin, Katib Çələbi isə çoxsahəli əsərlərin müəllifi kimi fərqlənir.
✎Tikinti tarixi ilə tikinti müddətinin ayrılması
  1. 1Başlanğıc ilinin müəyyən edilməsi: Tac Mahalın tikintisi 1631-ci ildə başlanmışdır.
  2. 2Müddətin müəyyən edilməsi: Tikinti 20 il davam etmişdir.
  3. 3Digər abidə ilə müqayisə: Sultan Əhməd məscidi isə 1609-1616-cı illərdə inşa edilmişdir.
🚫Tez-tez səhv

Sultan Əhməd məscidinin tikinti illərini (1609-1616) Tac Mahalın başlanğıc ili (1631) ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli abidələrin fərqli tarixləridir.

⚠️Diqqət

Məhtimqulu Fəraqinin doğulduğu yer (Gürgən yaxınlığındakı Hacı Qovşan kəndi) ilə təhsil aldığı yerləri (Buxara və Xivə mədrəsələri) qarışdırmayın.

⚠️Diqqət

İskəndər bəy Münşi ilə Məhəmməd Kazımı qarışdırmayın: İskəndər bəy Münşi «Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi»ni, Məhəmməd Kazım isə «Dünyanı bəzəyən Nadirin tarixi»ni yazmışdır.

💡Qeyd

Şəki Xan sarayının şəbəkə pəncərələrində yapışqan və mismar işlədilməmişdir, kvadratmetrdə orta hesabla 5000, mürəkkəb yerlərdə isə 14000 element istifadə olunmuşdur.

💡Qeyd

İqtisadi tənəzzül hər sahəyə eyni təsir etmir: Osmanlı memarlığı tənəzzül dövrünü yaşasa da, elə bu dövrdə musiqi yüksək inkişafa çatmış və saray musiqisi ən parlaq dövrünü yaşamışdır.

Qaydalar

  1. 1Eyni dövrdə iqtisadi tənəzzül yaşayan bir dövlətin memarlıqda şah əsər yarada bilməsi mümkündür — tənəzzül hər sahəyə eyni təsir etmir.
  2. 2Bir əsərin müəllifini müəyyən edərkən, əsərin hansı hökmdarın dövründən bəhs etdiyini diqqətlə ayır.
  3. 3Tikintinin başlanğıc ili ilə tikinti müddətini bir-birindən ayır, çünki onlar fərqli suallara cavab verir.
  4. 4Bir şəxsin doğulduğu yer ilə təhsil aldığı yer fərqli ola bilər — hər ikisini diqqətlə ayırd et.
  5. 5Rəqəmli faktları (say, tarix, ölçü) dəqiq yadda saxla, çünki oxşar rəqəmlər tez-tez qarışdırılır.
  6. 6Mədəniyyət sahələrini (təhsil, elm, ədəbiyyat, memarlıq) ayrı-ayrı təsəvvür et, çünki hər sahənin öz nümayəndələri var.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq